Học bằng một dự án nhỏ có đầu có cuối, như trồng một luống rau, đóng một cái kệ, nấu trọn một bữa cho cả nhà, giúp mình học đúng thứ đang cần, gặp những lỗi thật và nhớ lâu hơn rất nhiều so với đọc lý thuyết rồi để đó. Dự án cho việc học một cái đích, và đích làm cho từng bước có ý nghĩa.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có người đọc cả chục bài về làm vườn mà chưa trồng nổi một cây. Có người chưa đọc bài nào, cứ trồng, cây chết, trồng lại, rồi sau một năm thành người biết trồng. Tập này nói về cách học thứ hai.
Một anh nhân viên văn phòng và mảnh sân thượng
Hình dung một anh nhân viên văn phòng ba mươi tuổi, thuê căn hộ có sân thượng nhỏ. Anh muốn học làm vườn, để có rau sạch ăn và để có việc gì đó ngoài màn hình. Anh mua hai cuốn sách, xem hàng chục video, ghi chép đủ thứ về đất, về phân, về sâu bệnh.
Ba tháng sau sân thượng vẫn trống. Anh biết rất nhiều tên phân bón, nhưng chưa có một hạt giống nào trong đất. Anh thấy càng đọc càng thấy có quá nhiều thứ phải biết trước khi bắt đầu.
Rồi anh đổi cách. Anh tự đặt một dự án nhỏ: trong hai tháng, trồng một thùng rau cải, từ lúc đóng thùng tới lúc hái được bữa rau đầu tiên. Chỉ một thùng, chỉ một loại rau.
Với cái đích rõ ràng đó, anh không cần đọc hết mọi thứ. Anh chỉ cần biết làm thùng thế nào, trộn đất ra sao, gieo hạt cải thế nào, tưới bao nhiêu. Những thứ khác để sau.
Vì sao dự án nhỏ giúp học tốt?
Dự án có một câu hỏi rất cụ thể ở mỗi bước: tiếp theo mình cần làm gì. Câu hỏi đó lọc giúp mình biển thông tin. Mình chỉ học cái cần cho bước tiếp theo, đúng lúc cần nó, nên học được ngay và dùng được ngay.
Dự án cũng mang lại lỗi thật. Cây cải của anh nhân viên mọc vống, lá vàng. Anh đi tìm hiểu, hoá ra thiếu nắng vì thùng đặt sát tường. Lỗi đó anh nhớ mãi, sâu hơn bất cứ dòng nào trong sách về ánh sáng cho cây.
Và dự án có điểm kết thúc, có thành quả thấy được. Bữa rau cải đầu tiên, dù ít và lá không đẹp, cho anh cảm giác mình đã làm được một thứ trọn vẹn. Cảm giác đó là nhiên liệu cho dự án tiếp theo.
Học lý thuyết không có lỗi, không có kết thúc, không có bữa rau. Nên người ta dễ bỏ.
Chọn một dự án vừa sức
Dự án tốt cho việc học có ba đặc điểm. Nó đủ nhỏ để làm xong trong vài tuần tới vài tháng. Nó có một thành quả thấy được, cầm được hoặc dùng được. Và nó có vài chỗ khó vừa đủ để mình phải học, nhưng không khó tới mức chắc chắn thất bại.
Ví dụ, muốn học nấu ăn thì dự án là nấu trọn một mâm cơm bốn món cho gia đình vào chủ nhật cuối tháng. Muốn học làm mộc thì làm một cái ghế đẩu nhỏ. Muốn học chụp ảnh thì chụp một bộ mười tấm về khu chợ gần nhà.
Tránh dự án quá to cho lần đầu. Làm một bộ bàn ghế cả phòng khách, trồng cả vườn rau hai chục loại, đó là dự án cho năm thứ ba, không phải tuần thứ nhất.
Viết dự án ra một câu: trong khoảng thời gian này, mình sẽ làm ra cái này. Dán ở chỗ hay nhìn thấy.
Ghi lại để dự án dạy được nhiều hơn
Trong lúc làm, ghi lại ngắn gọn: hôm nay làm gì, gặp khó gì, đã thử cách nào, kết quả ra sao. Không cần dài, vài dòng mỗi lần là đủ.
Những ghi chép này có giá trị lớn khi dự án xong. Đọc lại, mình thấy được cả con đường: những chỗ mình đoán đúng, những chỗ mình sai, những thứ lẽ ra nên học sớm hơn.
Chụp ảnh từng giai đoạn cũng hay, nhất là với những dự án có hình hài như vườn rau, đồ gỗ, món ăn. Nhìn ảnh thùng rau tuần đầu bên cạnh ảnh tuần thứ sáu, mình thấy rõ mình đã đi được bao xa.
Khi dự án xong, ngồi lại viết ba điều: điều mình học được nhiều nhất, điều mình sẽ làm khác ở dự án sau, và dự án sau là gì.
Từ dự án nhỏ tới dự án lớn hơn
Sau dự án đầu tiên, dự án thứ hai nên lớn hơn một chút, khó hơn một chút. Anh nhân viên trồng xong thùng cải thì chuyển sang ba thùng với ba loại rau khác nhau. Năm sau anh thử trồng cà chua, loại cây khó hơn.
Cứ thế, mỗi dự án đặt lên dự án trước. Sau vài vòng, mình có cả một vốn kiến thức thực tế, mỗi mảnh gắn với một kỷ niệm cụ thể: lần cải mọc vống, lần cà chua bị nứt trái, lần sâu ăn hết lá.
Lý thuyết vẫn cần, nhưng nó đến sau, để giải thích những gì mình đã gặp. Đọc một bài về ánh sáng cho cây sau khi đã có thùng cải mọc vống thì hiểu ngay, nhớ ngay.
Học suốt đời, với nhiều người, không phải là một chuỗi khoá học, mà là một chuỗi dự án nhỏ, cái sau lớn hơn cái trước một chút.
Câu hỏi thường gặp
Học bằng dự án là gì?
Là chọn một sản phẩm cụ thể muốn làm ra, như một luống rau hay một món đồ gỗ, rồi học những gì cần để hoàn thành nó, từng bước một.
Không biết gì có nên bắt đầu dự án ngay không?
Nên, với một dự án đủ nhỏ. Bạn chỉ cần biết đủ cho bước đầu tiên, phần còn lại học dần khi tới bước đó.
Dự án thất bại thì sao?
Ghi lại vì sao hỏng và thử lại. Những lỗi thật trong dự án thường dạy nhiều hơn mọi bài đọc, và lần sau bạn sẽ làm tốt hơn.
Có cần học lý thuyết khi học bằng dự án không?
Có, nhưng học đúng lúc cần. Lý thuyết đọc sau khi gặp vấn đề thực tế thường dễ hiểu và dễ nhớ hơn đọc trước khi bắt đầu.
Một dự án học nên kéo dài bao lâu?
Dự án đầu tiên nên gọn trong vài tuần tới vài tháng, đủ để hoàn thành và thấy kết quả. Các dự án sau có thể dài và khó hơn dần.
