Nhiều người về hưu thấy mình như nhỏ lại khi không còn ai gọi bằng chức danh, và cách đi qua cảm giác ấy là tách giá trị của mình khỏi cái tên gọi, nhận ra những gì mình đã làm vẫn còn nguyên đó, rồi tìm những vai mới không cần một chiếc ghế. Cái ghế thuộc về cơ quan, còn con người thì vẫn thuộc về mình.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hôm nay mình kể lại câu chuyện một ông trưởng phòng về hưu, theo lời người con trai của ông. Chuyện là hư cấu, nhưng có lẽ bạn sẽ nhận ra bố mình, hoặc chính mình, trong đó.
Lời kể của người con trai
Bố mình làm trưởng phòng ở một sở gần hai mươi năm. Cả xóm gọi bố là anh trưởng phòng, cả khi bố đi chợ, cả khi bố ngồi quán nước. Điện thoại của bố reo suốt, người ta xin ý kiến, người ta mời đám cưới.
Ngày bố nghỉ, cơ quan làm một buổi chia tay ấm áp. Bố về nhà với một bó hoa và một bức ảnh lồng khung. Tuần đầu, điện thoại vẫn reo, người ta hỏi chỗ để hồ sơ, hỏi việc dở dang. Tuần thứ ba, điện thoại im.
Mình để ý bố bắt đầu ngồi lâu bên bàn uống nước, xoay xoay cái điện thoại. Có hôm bố gọi cho người phó cũ, hỏi công việc thế nào, nghe người ta trả lời vội rồi xin cúp máy vì đang họp. Bố đặt điện thoại xuống, im lặng cả buổi chiều.
Một tối, bố nói với mẹ một câu mà mình nhớ mãi: giờ ra đường, chẳng ai biết mình là ai.
Vì sao mất chức danh lại đau?
Chức danh không chỉ là cái tên. Nó là câu trả lời có sẵn cho câu hỏi mình là ai. Mấy chục năm, bố không cần nghĩ về câu hỏi đó, vì cái ghế đã trả lời thay.
Chức danh còn đi kèm những thứ khác: được hỏi ý, được chờ đợi, được tôn trọng ở một mức nhất định. Khi cái ghế không còn, những thứ đó rút đi cùng lúc. Người ta dễ hiểu nhầm rằng chính mình đã mất giá trị, trong khi thật ra chỉ cái ghế là đã đổi chủ.
Những người từng giữ vị trí cao thường thấy cú hẫng này rõ hơn. Không phải vì họ kiêu ngạo, mà vì họ đã đặt nhiều phần đời vào công việc hơn người khác.
Cũng có người không hề thấy mất mát, thậm chí thấy nhẹ nhõm. Mỗi người một khác. Nhưng nếu bạn hay bố mẹ bạn đang thấy hụt, đó không phải là yếu đuối.
Tách giá trị của mình khỏi cái ghế
Có một bài tập nhỏ mình đã thử với bố. Mình hỏi bố: hai mươi năm làm trưởng phòng, bố tự hào nhất điều gì. Bố nghĩ lâu, rồi không kể chuyện được khen thưởng, mà kể về mấy người trẻ bố từng kèm, giờ người thì làm phó giám đốc, người thì mở công ty.
Mình nói: những người đó vẫn ở đó, bố ạ. Điều bố làm cho họ không mất đi khi bố nghỉ. Bố im một lúc, rồi cười.
Giá trị của một người nằm ở những gì người ấy đã làm và đang làm, ở cách đối xử với người khác, ở những mối quan hệ đã gây dựng. Chức danh chỉ là một cái khung tạm thời để những điều ấy diễn ra.
Nếu bạn đang ở trong giai đoạn này, thử viết ra năm điều bạn làm tốt mà không cần chức vụ. Lắng nghe, sắp xếp việc, kèm người trẻ, giải quyết mâu thuẫn. Những điều ấy đi theo bạn về nhà.
Những vai mới không cần ghế ngồi
Mấy tháng sau, bố bắt đầu nhận vài việc nhỏ. Tổ dân phố cần người ghi chép các buổi họp, bố nhận. Thằng cháu nhà bên sắp đi phỏng vấn xin việc, bố ngồi luyện cho nó cả buổi.
Bố cũng học lại một vai bố đã bỏ quên: làm ông nội. Hồi mình còn nhỏ, bố bận, ít khi ở nhà. Giờ bố đưa đón cháu, dạy cháu đánh cờ, kể cho cháu chuyện hồi bố đi công tác vùng cao.
Ở xóm, người ta dần gọi bố là ông nội thằng cu, hoặc chú ghi biên bản. Lần đầu nghe, bố cau mày. Rồi bố quen, và có vẻ thích.
Vai mới không cần lớn. Nó chỉ cần cho người ta một chỗ để có ích, để được chờ, được cảm ơn.
Người nhà có thể làm gì?
Nếu bố mẹ bạn đang đi qua giai đoạn này, đừng nói những câu như thôi bố nghỉ ngơi đi, có gì đâu mà buồn. Câu ấy có ý tốt, nhưng nghe như phủ nhận nỗi buồn thật.
Hãy hỏi bố về những năm làm việc, nghe bố kể, cho bố thấy những năm ấy được trân trọng. Hãy xin ý kiến bố trong việc nhà, việc của mình, những chuyện bố có kinh nghiệm.
Và kiên nhẫn. Bố mình mất gần một năm để thôi xoay cái điện thoại. Bây giờ, thỉnh thoảng có người cũ gọi hỏi, bố vẫn vui, nhưng bố không còn chờ.
Một hôm bố bảo mình: hồi đó bố tưởng mình là trưởng phòng. Giờ mới biết mình là bố, là ông, là một người trong xóm. Mấy cái này không ai lấy đi được.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cán bộ về hưu hay buồn hơn người khác?
Không phải ai cũng vậy, nhưng người từng giữ vị trí cao thường gắn nhiều phần đời với công việc và chức danh. Khi chức danh rời đi, họ dễ thấy hụt hơn.
Làm sao để không thấy mình vô dụng sau khi nghỉ hưu?
Nhìn lại những điều mình làm tốt không cần chức vụ, và tìm một vai mới có người chờ, như việc ở tổ dân phố, kèm người trẻ hay chăm cháu.
Có nên tiếp tục liên lạc với cơ quan cũ sau khi nghỉ?
Giữ liên lạc với những người mình quý là điều tốt. Nhưng đừng đặt kỳ vọng được hỏi ý mãi, vì công việc đã có người khác lo.
Con cái nói gì với bố mẹ mới về hưu đang buồn?
Đừng gạt nỗi buồn đi. Hãy hỏi bố mẹ về những năm làm việc, xin ý kiến bố mẹ trong việc nhà và cho bố mẹ thấy những gì bố mẹ làm vẫn được trân trọng.
Cảm giác hụt hẫng sau khi mất chức danh kéo dài bao lâu?
Mỗi người mỗi khác, có người vài tháng, có người lâu hơn. Nếu buồn kéo dài và ảnh hưởng ăn ngủ, nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
