Làm một việc có ích sau khi về hưu, như dạy chữ cho trẻ trong xóm, giúp sổ sách cho hội người cao tuổi hay chăm vườn chung của khu phố, giúp người già thấy đời mình vẫn còn ý nghĩa. Muốn việc ấy vui và bền, nên chọn việc vừa sức, có lịch rõ ràng, và biết nói không khi lòng tốt bắt đầu bị lấn quá giới hạn của mình.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể chuyện một bà giáo về hưu và lớp học dưới gốc cây, với cả niềm vui lẫn mấy lần bà suýt kiệt sức.
Lớp học dưới gốc cây
Bà giáo dạy tiểu học gần ba mươi năm. Về hưu được nửa năm, bà để ý mấy đứa trẻ trong xóm, bố mẹ đi làm công nhân xa, ở nhà với ông bà, chiều nào cũng chạy rông ngoài đường. Có đứa lớp ba mà đọc còn vấp.
Bà bắt đầu bằng cách gọi hai đứa vào hiên, mở một quyển truyện tranh, đọc cùng. Hôm sau thành bốn đứa. Một tháng sau, chiều nào dưới gốc cây trước nhà bà cũng có chừng mười đứa trẻ ngồi đọc, viết, làm toán.
Bà bảo với hàng xóm: lâu lắm rồi mới thấy buổi chiều ngắn như thế. Bà dậy sớm soạn bài, đi chợ thì để ý mua thêm vở, bút chì. Người bà như trẻ ra.
Bà giáo là nhân vật hư cấu, nhưng những lớp học nhỏ như thế có ở nhiều xóm, và thường bắt đầu từ một người về hưu thấy một việc cần làm.
Vì sao làm việc có ích lại quan trọng ở tuổi già?
Về hưu, nhiều người mất cảm giác được cần đến. Một việc có ích trả lại cảm giác ấy, không phải bằng chức danh hay tiền lương, mà bằng ánh mắt của người được giúp.
Việc có ích còn cho một cái khung ngày. Có buổi chiều phải ra gốc cây, có buổi sáng phải soạn bài, người ta có lý do để dậy, để chuẩn bị, để mong.
Nó còn cho cả bạn bè. Bố mẹ của mấy đứa trẻ quý bà, thỉnh thoảng mang biếu nải chuối, hỏi han. Bà có thêm một mạng lưới người quen mà trước đây bà không có.
Và có lẽ quan trọng nhất, nó giúp người già nhìn thấy những gì mình tích luỹ cả đời vẫn còn giá trị. Ba mươi năm dạy học không biến mất khi bà nhận sổ hưu.
Chọn việc vừa sức và hợp mình
Không phải việc tốt nào cũng hợp với mình. Hãy bắt đầu từ những gì mình đã giỏi hoặc thích. Người từng làm kế toán có thể giữ sổ cho hội. Người thợ có thể sửa đồ cho hàng xóm khó khăn. Người thích trồng cây có thể chăm vườn chung của khu phố.
Hãy nghĩ tới sức khoẻ. Việc cần đứng lâu, đi lại nhiều, khiêng vác nặng có thể vui lúc đầu nhưng khó giữ lâu dài. Việc ngồi được, làm được theo nhịp của mình thường bền hơn.
Cũng nên nghĩ tới những người ở nhà. Nếu mình đang trông cháu, chăm người bạn đời yếu, thì việc ngoài nhà cần vừa với những trách nhiệm ấy.
Và cứ thử. Làm vài tuần rồi xem mình có vui không, có mệt quá không. Không hợp thì đổi, không ai trách.
Giữ lịch rõ ràng
Lớp học của bà giáo lúc đầu không có lịch. Đứa nào muốn tới lúc nào cũng được. Có hôm bà vừa ngả lưng trưa, đã có đứa gõ cửa. Có hôm bà đi đám giỗ về muộn, mấy đứa ngồi chờ ngoài hiên, bà áy náy cả tối.
Sau một tháng, bà đặt lịch: thứ hai đến thứ năm, bốn giờ tới năm giờ chiều. Thứ sáu, thứ bảy, chủ nhật bà nghỉ. Bà nói rõ với các cháu và nhờ chúng về nói với ông bà.
Lịch rõ ràng giúp cả hai phía. Bọn trẻ biết lúc nào tới. Bà biết lúc nào là của bà. Không có lịch, việc tốt dễ tràn ra lấp hết đời sống riêng.
Nếu bạn nhận việc ở hội, ở chùa, ở tổ dân phố, cũng nên nói rõ từ đầu mình làm được mấy buổi, những việc gì.
Biết nói không khi lòng tốt bị lấn
Ba tháng sau, có một phụ huynh nhờ bà trông luôn đứa con nhỏ ba tuổi cả buổi chiều. Rồi một người khác nhờ bà kèm con thi vào lớp sáu, mỗi tối. Rồi có người gửi cả bữa tối cho con ở nhà bà.
Bà nhận hết, vì ngại từ chối, vì thương bọn trẻ. Một tháng sau bà ốm một trận, nằm mất một tuần. Lớp học nghỉ, bà buồn hơn cả lúc ốm.
Khi khỏi, bà học nói không. Bà dạy đọc viết, làm toán cho các cháu, nhưng không trông trẻ nhỏ, không kèm thi buổi tối, không lo bữa ăn. Bà nói nhẹ nhàng: bà chỉ làm được chừng này thôi, để bà còn sức dạy lâu.
Nói không không phải là bớt tốt. Nó là cách để việc tốt kéo dài được. Một người kiệt sức thì không giúp được ai lâu.
Con cháu đứng ở đâu trong chuyện này?
Có những người con thấy bố mẹ về hưu rồi còn đi làm việc không công, liền can: bố mẹ nghỉ cho khoẻ, việc gì phải khổ thế. Câu ấy thương, nhưng nhiều khi lấy đi đúng thứ đang giữ bố mẹ vui.
Thay vì can, hãy hỏi bố mẹ thích việc ấy ở chỗ nào, có mệt không, cần con giúp gì. Bà giáo trong chuyện được con trai mua cho một tấm bảng nhỏ và một hộp phấn, bà vui cả tuần.
Chỉ khi thấy bố mẹ bị lấn sức, ốm đi, thì mới cần nói. Và nói như một người đứng cùng phía với bố mẹ, không như người phán xét.
Giữ cho bố mẹ một việc có ích, đôi khi là món quà lớn hơn mọi món quà mua bằng tiền.
Câu hỏi thường gặp
Người về hưu có thể làm những việc có ích gì?
Dạy chữ cho trẻ, giữ sổ sách cho hội đoàn, chăm vườn chung, sửa đồ cho người khó khăn, thăm người ốm. Nên chọn việc dựa trên điều mình giỏi và thích.
Làm sao để việc giúp người không làm mình kiệt sức?
Chọn việc vừa sức, đặt lịch rõ ràng với số buổi cố định, có ngày nghỉ và biết từ chối những đề nghị vượt quá sức mình.
Có nên nhận tiền khi làm việc giúp cộng đồng?
Tuỳ hoàn cảnh và sự thoả thuận. Điều quan trọng là rõ ràng từ đầu để không ai hiểu lầm và việc làm vẫn giữ được niềm vui.
Từ chối người khác nhờ thế nào cho khỏi ngại?
Nói thật về sức mình và nói rõ những gì mình vẫn làm được. Một câu như mình chỉ làm được chừng này để còn sức làm lâu thường được mọi người hiểu.
Người già sức khoẻ yếu có làm việc có ích được không?
Được, nếu chọn việc nhẹ như gọi điện hỏi thăm người ốm, kể chuyện cho trẻ nghe, đan len tặng. Có ích không cần phải là việc nặng.
