Nhiều người già thức dậy từ bốn, năm giờ sáng và thấy những giờ trước bình minh dài lê thê, nằm thì không ngủ được mà dậy thì sợ làm phiền cả nhà. Thay vì trằn trọc, có thể biến khoảng ấy thành giờ riêng của mình, với một ấm trà, vài động tác nhẹ, một việc yên tĩnh. Còn nếu mất ngủ kéo dài, ban ngày mệt mỏi, thì đó là chuyện nên hỏi bác sĩ.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có lẽ bạn đang nghe tập này lúc trời còn tối. Nếu vậy, mình chúc bạn một buổi sớm nhẹ nhàng.
Bốn giờ sáng của bà cụ
Bà cụ ngoài bảy mươi, ở với con cháu trong một căn nhà ống. Đã mấy năm nay, bà thức dậy lúc bốn giờ. Không có chuông báo thức, mắt cứ tự mở.
Những năm đầu, bà nằm im, sợ cựa mình làm cả nhà thức. Bà nhìn trần nhà, nghe tiếng quạt, nghĩ về đủ thứ chuyện, chuyện con cái, chuyện bệnh tật, chuyện những người đã đi. Hai tiếng ấy dài như cả một ngày.
Rồi một hôm, bà quyết định dậy. Bà rón rén xuống bếp, đun ấm nước, pha một ấm trà nhỏ, ngồi bên cửa sổ. Ngoài trời còn tối, đèn đường vàng, thỉnh thoảng có tiếng xe rác đi qua.
Bà ngồi như thế cho tới khi trời hửng. Bà bảo đó là lần đầu tiên sau nhiều năm, bà thấy buổi sớm của mình không phải là thứ phải chịu đựng.
Vì sao người già hay thức dậy sớm?
Nhiều người thấy giấc ngủ của mình thay đổi khi có tuổi: ngủ sớm hơn, thức sớm hơn, giấc ngủ mỏng hơn, dễ tỉnh giữa đêm. Đó là điều nhiều người lớn tuổi kể lại.
Cũng có những lý do khác: ban ngày ngủ trưa nhiều, ít vận động, uống trà đặc buổi chiều, đi vệ sinh đêm, đau nhức, lo nghĩ. Có những lý do là chuyện sức khoẻ cần bác sĩ xem.
Mình không phải bác sĩ, nên không đoán nguyên nhân cho bạn. Chỉ có một điều mình muốn nói rõ: nếu bạn thức dậy sớm mà ban ngày vẫn tỉnh táo, vui vẻ, thì có lẽ chỉ là nhịp ngủ đã đổi. Còn nếu ban ngày mệt mỏi, buồn bã, hay ngủ gật, hoặc mất ngủ kéo dài nhiều tuần, hãy đi khám.
Đừng tự dùng thuốc ngủ hay nghe người khác mách thuốc. Chuyện thuốc men, nhất là ở tuổi già, phải để bác sĩ quyết.
Thôi nằm trằn trọc
Nằm trên giường mà không ngủ được, đầu óc hay đi về những chỗ tối: lo lắng, tiếc nuối, sợ hãi. Bóng tối và sự im lặng làm mọi nỗi lo to hơn thật.
Nhiều người thấy dễ chịu hơn khi thôi cố ngủ lại, dậy làm một việc nhẹ nhàng ở chỗ có chút ánh sáng. Giường để ngủ, còn thức thì ra ghế.
Nếu chưa muốn dậy hẳn, có thể nằm thở chậm, đếm hơi thở, hoặc nghe một thứ gì đó nhỏ tiếng qua tai nghe. Một chương sách nói, một bài hát quen. Để đầu óc có chỗ bám, khỏi trôi vào nỗi lo.
Và đừng tự trách mình vì thức sớm. Thức sớm không phải lỗi. Nó chỉ là một khoảng thời gian, và mình được chọn làm gì với nó.
Biến giờ sớm thành giờ của mình
Bà cụ trong chuyện dần dần có một nếp sáng. Bốn giờ dậy, rửa mặt, đun nước. Pha trà, ngồi bên cửa sổ. Năm giờ, bà làm vài động tác vươn vai, xoay cổ tay cổ chân nhẹ nhàng ngay trong phòng. Rồi bà đọc vài trang kinh, hoặc chép lại một bài thơ bà thích vào cuốn sổ.
Mỗi người một nếp khác. Có người tưới cây, có người nghe đài nhỏ tiếng, có người viết nhật ký, có người ngồi thiền theo cách mình biết. Có người đi bộ ra công viên khi trời bắt đầu sáng, ở đó đã có rất nhiều người cùng tuổi.
Điều chung là giờ ấy thuộc về riêng mình. Cả ngày, người già thường sống theo nhịp của con cháu. Chỉ có buổi sớm là của mình trọn vẹn.
Bà cụ bảo, giờ bà mong tới bốn giờ sáng. Không phải vì bà ngủ ít, mà vì đó là lúc bà được ở với chính mình.
Giữ yên cho cả nhà
Dậy sớm trong nhà đông người thì cần khéo một chút. Đi dép mềm, đóng mở cửa nhẹ tay, đun nước bằng ấm không có còi, đèn bật ở góc nhỏ thay vì cả phòng.
Có thể nói với con cháu một lần: mẹ dậy sớm, mẹ sẽ làm nhẹ nhàng, nếu có tiếng động gì thì các con bảo mẹ. Nói ra rồi, mình bớt sợ làm phiền, con cháu cũng hiểu.
Những việc ồn như quét nhà, nấu ăn, để tới khi cả nhà đã dậy. Buổi sớm dành cho những việc yên lặng.
Nếu nhà có chỗ ngồi ngoài hiên, ngoài sân, đó là chỗ lý tưởng. Vừa không làm phiền ai, vừa được nhìn trời sáng dần.
Những buổi sớm đáng giá
Có một điều ít ai nói: buổi sớm là thời gian rất đẹp. Không khí mát, đường phố vắng, chim bắt đầu hót. Người trẻ thường ngủ quên mất nó.
Nhiều người già, khi đã quen, thấy buổi sớm là phần quý nhất trong ngày. Đầu óc tỉnh, lòng yên, chưa có ai đòi hỏi gì ở mình.
Nếu bạn đang thức dậy sớm và thấy khổ sở, mình mong bạn thử một tuần biến nó thành giờ riêng. Một ấm trà, một chỗ ngồi, một việc nhỏ.
Và nếu sau một tuần, bạn vẫn thấy mệt, vẫn thấy buồn, hãy nói với con cháu và đi gặp bác sĩ. Chăm giấc ngủ cũng là chăm sức khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Người già thức dậy rất sớm có bình thường không?
Nhiều người lớn tuổi thấy nhịp ngủ thay đổi, ngủ sớm và thức sớm hơn. Nếu ban ngày vẫn tỉnh táo, vui vẻ thì thường không đáng lo. Nếu mệt mỏi hoặc mất ngủ kéo dài, nên đi khám.
Thức dậy sớm không ngủ lại được thì nên làm gì?
Thay vì nằm trằn trọc, có thể dậy làm một việc nhẹ nhàng ở chỗ có chút ánh sáng như pha trà, vươn vai, đọc, chép thơ hay nghe đài nhỏ tiếng.
Người già có nên tự dùng thuốc ngủ không?
Không nên. Chuyện thuốc men, nhất là ở tuổi già, cần bác sĩ khám và quyết định.
Dậy sớm mà không làm phiền con cháu thế nào?
Đi dép mềm, đóng mở cửa nhẹ, bật đèn nhỏ, để việc ồn tới khi cả nhà dậy và báo trước với con cháu thói quen của mình.
Khi nào thức dậy sớm là dấu hiệu cần đi khám?
Khi mất ngủ kéo dài nhiều tuần, ban ngày mệt mỏi, buồn bã, hay ngủ gật, hoặc thức dậy vì đau, khó thở hay lo âu.
