Rằm tháng Giêng, còn gọi là Tết Nguyên tiêu, là đêm trăng tròn đầu tiên của năm âm lịch. Người Việt coi trọng ngày này như một dịp cầu an cho cả năm, nhiều nhà làm mâm cơm, nhiều người đi chùa. Câu nói lễ quanh năm không bằng rằm tháng Giêng nói rõ chỗ đứng đặc biệt của nó.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những năm Tết vừa qua, chưa kịp nghỉ ngơi, đã lại tất bật chuẩn bị cho ngày rằm. Tập này mình nói về ý nghĩa của đêm trăng tròn ấy, và cách giữ lễ sao cho lòng thanh thản chứ không mệt nhoài.
Đêm trăng tròn đầu tiên của năm
Theo lịch âm, mỗi tháng có một đêm rằm trăng tròn. Rằm tháng Giêng là lần đầu tiên trong năm mới trăng tròn đầy, nên được coi như một khởi đầu trọn vẹn. Chữ Nguyên trong Nguyên tiêu nghĩa là đầu tiên, tiêu là đêm.
Ở nhiều nước Đông Á, đêm này cũng là một dịp lễ, có nơi treo đèn, có nơi ăn bánh trôi. Ở Việt Nam, rằm tháng Giêng gắn nhiều nhất với việc lễ chùa và cúng gia tiên.
Trong nhịp nông lịch, tháng Giêng là tháng còn nhàn, người ta đi hội, đi lễ, thăm hỏi nhau. Rằm tháng Giêng như điểm khép lại mùa Tết, sau đó mọi người bắt tay vào việc đồng áng, làm ăn.
Vì thế đây không chỉ là ngày cúng bái. Đó là lúc người ta nhìn lại mấy tuần đầu năm, chuẩn bị tâm thế cho một năm dài phía trước, như thắt lại nút áo trước khi lên đường.
Lễ quanh năm không bằng rằm tháng Giêng
Câu này có nhiều người nói hơi khác nhau, nhưng ý chung là trong cả năm, lễ rằm tháng Giêng quan trọng nhất. Với người đi chùa, đây là dịp để cầu an, cầu sức khoẻ cho gia đình.
Điều đáng nghĩ là câu nói ấy nhắc tới sự thành tâm hơn là quy mô. Ông bà xưa đi lễ chùa làng gần nhà, mang theo nén hương, đĩa xôi, chút hoa quả vườn nhà, rồi về lo việc.
Ngày nay ở một số nơi, rằm tháng Giêng thành dịp chen lấn ở những ngôi chùa nổi tiếng, người ta đi rất xa, đặt lễ rất to, đốt rất nhiều vàng mã. Điều đó đã xa với tinh thần giản dị ban đầu.
Nếu đi chùa, bạn có thể chọn ngôi chùa gần nhà, đi vào giờ vắng, ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, không chen lấn. Lễ vật vừa phải, tốt nhất là hoa tươi và quả sạch. Một buổi lễ như vậy làm lòng mình yên hơn hẳn.
Mâm cơm rằm trong gia đình
Nhiều gia đình làm mâm cơm cúng gia tiên ngày rằm tháng Giêng. Có nhà cúng mâm mặn, có nhà cúng mâm chay, tuỳ nếp nhà và niềm tin. Mâm cỗ thường có xôi, chè, vài món quen thuộc.
Cúng xong, cả nhà ngồi ăn cùng nhau. Với nhiều người đi làm xa, đây là bữa cơm cuối cùng của mùa Tết trước khi trở lại thành phố. Bữa cơm vì thế có chút bịn rịn.
Không ai bắt buộc mâm cơm phải đủ bao nhiêu món. Điều ông bà mình quý là con cháu nhớ ngày, nhớ người đã khuất, và ngồi lại với nhau.
Nếu bạn ở xa, không về được, có thể gọi điện về nhà đúng hôm ấy, hỏi bố mẹ nấu gì, kể chuyện vài phút. Sự có mặt bằng giọng nói cũng là một cách cùng ăn mâm cơm rằm.
Thơ và trăng ngày rằm
Đêm rằm tháng Giêng là đêm trăng rất đẹp, trời cuối đông đầu xuân, không khí còn se lạnh. Trong thơ ca Việt có nhiều bài viết về đêm trăng xuân, về con thuyền trên sông dưới trăng tròn.
Ở một số nơi, người ta tổ chức đêm thơ vào dịp rằm tháng Giêng, mời mọi người đọc thơ, nghe ngâm thơ. Đó là cách gắn ngày lễ với chữ nghĩa, rất thanh nhã.
Bạn không cần đi đâu xa. Tối rằm, tắt bớt đèn, ra ban công hay sân nhà ngắm trăng với người thân. Đọc cho nhau nghe một bài thơ mình thích, hoặc chỉ ngồi yên vài phút.
Những phút như thế giúp mình chậm lại sau mùa Tết tất bật. Và đó có lẽ là điều đẹp nhất mà một đêm trăng có thể mang lại.
Giữ lễ rằm cho nhẹ lòng
Gợi ý đầu tiên là liệu sức mình. Tết vừa xong, tiền bạc và sức khoẻ đều đã dùng nhiều. Mâm cơm rằm không cần to hơn mâm Tết. Một mâm vừa đủ, sạch sẽ, cả nhà cùng làm, là đủ trọn lễ.
Gợi ý thứ hai là bớt vàng mã. Nhiều người đã chuyển sang dâng hoa, dâng quả, thắp nén hương. Như vậy vừa đỡ tốn, vừa đỡ khói bụi, vừa giữ được lòng thành.
Gợi ý thứ ba là đặt một mong ước cho năm mới. Không phải cầu xin, mà là tự hứa một điều nhỏ mình sẽ làm: sống chậm hơn, về thăm bố mẹ thường hơn, đọc thêm vài cuốn sách.
Rằm tháng Giêng khép lại mùa Tết. Khép lại bằng sự bình an thay vì mệt mỏi, đó là cách tốt nhất để bắt đầu mười một tháng còn lại.
Rằm tháng Giêng ở mỗi miền
Ở miền Bắc, nhiều người đi lễ chùa từ chiều mười bốn tới hết ngày rằm. Các chùa làng thắp đèn, có nơi tụng kinh cầu an cho cả làng. Người già trong làng thường là những người đến sớm nhất, ngồi lại lâu nhất.
Ở miền Trung, có nơi gọi đây là ngày cúng rằm lớn, gia đình làm mâm cỗ mời họ hàng sang ăn. Ở miền Nam, các chùa của người Hoa và người Việt đều đông vui, có nơi tổ chức rước đèn, múa lân trong đêm rằm.
Dù mỗi miền mỗi khác, điểm chung vẫn là một đêm trăng, một mâm cơm và mong ước bình an. Sự khác biệt giữa các vùng làm cho ngày lễ thêm phong phú, không có cách nào là cách duy nhất đúng.
Nếu bạn đang sống xa quê, ở một vùng khác, hãy thử hỏi hàng xóm xem nơi đây đón rằm tháng Giêng thế nào. Biết thêm một nếp sống mới cũng là một cách mở lòng trong năm mới.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng còn gọi là gì?
Rằm tháng Giêng còn gọi là Tết Nguyên tiêu, tức đêm trăng tròn đầu tiên của năm âm lịch.
Vì sao nói lễ quanh năm không bằng rằm tháng Giêng?
Vì đây là đêm rằm đầu tiên của năm mới, người ta coi là dịp quan trọng để cầu an cho cả năm. Câu nói đề cao sự thành tâm hơn là lễ to.
Đi chùa rằm tháng Giêng cần lưu ý gì?
Nên chọn giờ vắng, ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, lễ vật vừa phải như hoa tươi, quả sạch, tránh chen lấn và đốt nhiều vàng mã.
Mâm cúng rằm tháng Giêng gồm những gì?
Tuỳ nếp nhà, có thể là mâm chay hoặc mâm mặn, thường có xôi, chè và vài món quen. Không có quy định bắt buộc về số món.
Không về quê được dịp rằm thì làm gì?
Có thể gọi điện về nhà đúng hôm ấy, hỏi han bố mẹ, hoặc thắp nén hương ở nơi mình ở. Sự quan tâm quan trọng hơn mâm cỗ.
