Tết Đoan Ngọ rơi vào ngày mùng năm tháng năm âm lịch, dân gian quen gọi là Tết diệt sâu bọ. Sáng sớm hôm ấy, nhiều nhà cho con cháu ăn rượu nếp, hoa quả chua như mận, vải, ăn bánh tro, với mong muốn diệt sâu bọ trong người và trên đồng ruộng khi trời bước vào những tháng nóng nhất năm.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có lẽ bạn còn nhớ cảm giác bị mẹ gọi dậy từ sáng tinh mơ, mắt nhắm mắt mở ăn một bát rượu nếp chua chua cay cay, chưa kịp đánh răng. Tập này mình kể lại cái Tết giữa năm ấy, vì sao có nó và mỗi miền giữ nó thế nào.
Giữa năm cũng có một cái Tết
Người Việt không chỉ có Tết Nguyên đán. Trong năm có nhiều ngày tết nhỏ, gắn với mùa màng và thời tiết. Tết Đoan Ngọ là một trong những ngày quan trọng nhất, rơi đúng thời điểm giao mùa, khi cái nóng mùa hè bắt đầu gay gắt.
Chữ Đoan có nghĩa là mở đầu, chữ Ngọ chỉ giờ ngọ, khoảng giữa trưa, và cũng liên quan tới tháng năm theo cách đếm xưa. Có thể hiểu nôm na đây là thời điểm dương khí, tức cái nóng, lên cao nhất.
Ở các nước Đông Á cũng có ngày tết cùng ngày này, mỗi nơi kể một câu chuyện riêng. Ở Trung Hoa, ngày này gắn với truyền thuyết về nhà thơ Khuất Nguyên. Ở Việt Nam, câu chuyện được kể nhiều nhất lại xoay quanh sâu bọ và mùa màng.
Điều đó cho thấy người Việt nhận một phong tục chung của vùng rồi gắn nó vào đời sống của mình: một xã hội trồng lúa, sợ nhất là sâu bệnh phá hoại mùa vụ và dịch bệnh khi trời nắng nóng.
Truyền thuyết diệt sâu bọ
Có một truyện dân gian được kể ở nhiều nơi. Ngày xưa, có năm sâu bọ phá hoại mùa màng dữ dội, dân làng đang lo thì một ông lão xuất hiện, khuyên mọi người lập đàn cúng bánh trái, rượu nếp, rồi tập thể dục giữa sân. Làm theo, sâu bọ ngã lăn ra chết.
Dân làng định cảm ơn thì ông lão đã đi mất, chỉ dặn lại hằng năm cứ tới ngày này thì làm như thế. Người ta gọi ông là Đôi Truân, và ngày ấy trở thành ngày diệt sâu bọ.
Đây là truyện dân gian, có nhiều dị bản, chi tiết mỗi nơi kể khác nhau. Nhưng nó cho thấy mong muốn rất thực tế của người nông dân: cuối vụ chiêm, đầu vụ mùa, cần trừ sâu bệnh để giữ lúa.
Chuyện ăn đồ chua, đồ có men buổi sáng cũng được gắn với ý làm sạch bụng, diệt sâu bọ trong người. Đó là cách hiểu dân gian, không nên coi như lời khuyên chữa bệnh, nhưng là một kỷ niệm tuổi thơ rất ngọt.
Rượu nếp, mận, vải và bánh tro
Ở miền Bắc, món không thể thiếu là rượu nếp, làm từ gạo nếp cái hoa vàng hoặc nếp cẩm, ủ men vài ngày cho ngọt dịu, hơi cay. Đi kèm là hoa quả đầu hè: mận, vải, dưa hấu, có nhà thêm trứng vịt luộc.
Ở miền Trung, nhiều gia đình nấu chè kê, chè đậu xanh, ăn bánh ú, bánh ít. Ở miền Nam, bánh ú nước tro, tức bánh tro, rất quen thuộc. Bánh được ngâm nước tro từ một số loại cây, gói lá, có màu vàng trong, ăn với mật mía hoặc đường.
Các món ăn đều có điểm chung: mát, dễ ăn, hợp với tiết trời oi nóng. Có thể hiểu đây là cách ông bà chuẩn bị cho cơ thể bước vào mùa hè, ăn nhẹ, ăn đồ lên men, ăn trái cây đúng mùa.
Trẻ con thường được ăn trước, vì người lớn bảo ăn sớm lúc vừa ngủ dậy thì sâu bọ mới chết. Cái lý do ấy nghe buồn cười, nhưng nó tạo ra một nghi thức gia đình đáng nhớ, đứa trẻ nào lớn lên cũng kể lại.
Hái lá giờ ngọ và nhuộm móng tay
Có tục vào khoảng giữa trưa ngày mùng năm, người ta đi hái lá về phơi khô làm thuốc nam, nấu nước uống hay nước tắm. Dân gian tin rằng lá hái giờ ngọ ngày này có nhiều tác dụng hơn.
Ở một số nơi, các bé gái được nhuộm móng tay bằng lá móng giã nhỏ, móng chuyển sang màu cam đỏ. Có nhà treo bó lá ngải trước cửa. Có nơi người lớn tắm nước lá cho trẻ con.
Những tục này khác nhau theo vùng, và nhiều nơi đã không còn giữ. Nếu nhà bạn còn giữ tục uống nước lá, nên hỏi người hiểu biết về cây thuốc và lưu ý trẻ nhỏ, người có bệnh nền, phụ nữ mang thai thì không tự ý dùng, cần hỏi bác sĩ.
Dù vậy, phần đẹp nhất của tục hái lá là những buổi trưa hè cả nhà ra vườn, bà chỉ cho cháu từng loại lá, đây là ngải cứu, kia là lá tía tô. Kiến thức về cây cỏ quanh nhà được truyền như thế.
Giữ Tết Đoan Ngọ ở thành phố
Ở thành phố, rượu nếp được bán đầy chợ từ mấy hôm trước. Bạn không cần làm cầu kỳ, chỉ cần mua một hộp rượu nếp, ít mận, ít vải, sáng mùng năm gọi cả nhà dậy sớm hơn mười phút, ngồi ăn cùng nhau.
Trong lúc ăn, bạn kể cho con nghe chuyện ông Đôi Truân, chuyện ngày xưa ông bà ăn rượu nếp thế nào. Con sẽ nhớ ngày này không như một ngày lễ phải cúng bái, mà như một buổi sáng đặc biệt của gia đình.
Nếu nhà có trẻ nhỏ, lưu ý rượu nếp có lên men nên có chút cồn. Cho trẻ ăn một ít cho biết vị, đừng để con ăn nhiều.
Một ngày tết nhỏ giữa năm cũng là dịp nhắc nhau giữ sức khoẻ khi mùa nóng tới: uống đủ nước, ăn trái cây, tránh nắng gắt buổi trưa. Ông bà đặt Tết Đoan Ngọ đúng lúc giao mùa, có lẽ chính để nhắc điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Tết Đoan Ngọ là ngày nào?
Tết Đoan Ngọ là ngày mùng năm tháng năm âm lịch, thường rơi vào khoảng tháng sáu dương lịch tuỳ năm.
Vì sao gọi là Tết diệt sâu bọ?
Theo dân gian, ngày này người ta làm lễ và ăn đồ chua, đồ lên men để diệt sâu bọ trong người và ngoài đồng, gắn với truyện ông Đôi Truân giúp dân trừ sâu.
Tết Đoan Ngọ ăn gì?
Miền Bắc quen ăn rượu nếp, mận, vải, dưa hấu. Miền Nam và miền Trung hay có bánh tro, bánh ú, chè. Món cụ thể khác nhau theo vùng.
Bánh tro là bánh gì?
Bánh tro là bánh gạo nếp ngâm nước tro từ một số loại cây, gói lá rồi luộc, có màu vàng trong, thường ăn với mật mía hoặc đường trong ngày Đoan Ngọ.
Trẻ em có nên ăn rượu nếp ngày Đoan Ngọ?
Rượu nếp lên men nên có một chút cồn. Có thể cho trẻ nếm một ít cho biết vị, không nên để trẻ ăn nhiều.
