Trò chơi dân gian của trẻ em Việt là những trò như ô ăn quan, rồng rắn lên mây, chơi chuyền, nhảy dây, bịt mắt bắt dê, chơi bằng những thứ sẵn có như hòn sỏi, que tre, sợi dây. Nhiều trò đi kèm câu đồng dao, vừa chơi vừa hát, rèn cho trẻ sự khéo tay, nhanh mắt và biết chơi cùng bạn.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có thể tuổi thơ của bạn là những buổi trưa trốn ngủ, ngồi ở hiên nhà chơi chuyền, hay buổi chiều cả xóm chạy rồng rắn. Tập này mình kể lại vài trò quen, rồi gợi ý cách chơi lại cùng con, ngay cả trong một căn hộ chung cư.
Ô ăn quan, trò chơi của sự tính toán
Ô ăn quan cần một bàn kẻ trên đất, có mười ô dân chia hai hàng và hai ô quan hình bán nguyệt ở hai đầu. Mỗi ô dân để năm viên sỏi, mỗi ô quan để một viên to hơn. Hai người chơi ngồi hai bên.
Đến lượt, người chơi bốc hết sỏi một ô bên mình, rải lần lượt từng viên vào các ô theo một chiều. Rải hết, nếu ô kế tiếp có sỏi thì bốc tiếp, nếu ô kế tiếp trống mà ô sau đó có sỏi thì được ăn số sỏi ấy. Ván kết thúc khi hai ô quan bị ăn hết.
Luật chơi có khác nhau đôi chút giữa các vùng, nhưng cái hay chung là phải tính trước vài nước. Trẻ chơi ô ăn quan nhiều thường đếm nhanh và biết suy tính, không vội vàng.
Ở nhà, bạn có thể vẽ bàn ô ăn quan trên một tờ giấy lớn, dùng hạt đậu hay viên bi thay sỏi. Một bàn chơi như vậy giữ chân con cả buổi chiều mà không cần tới màn hình.
Rồng rắn lên mây và đồng dao
Rồng rắn lên mây là trò chơi tập thể. Các bạn nối đuôi nhau thành một con rắn dài, tay đặt lên vai người phía trước. Một bạn đứng riêng làm thầy thuốc. Cả đoàn vừa đi vòng vèo vừa hát: Rồng rắn lên mây, có cây lúc lắc, hỏi thăm thầy thuốc có nhà hay không.
Sau vài câu hỏi đáp, thầy thuốc đòi bắt khúc đuôi. Bạn đầu dang tay bảo vệ, cả đoàn uốn lượn né tránh. Bạn nào ở đuôi bị bắt thì ra ngoài hoặc đổi vai. Tiếng cười cứ thế vang cả sân.
Trò chơi dạy trẻ phối hợp với nhau: nếu cả đoàn không cùng nhịp, con rắn sẽ đứt. Bạn đầu học cách che chở, bạn đuôi học cách nhanh nhẹn. Không ai thắng một mình.
Đồng dao là phần không thể thiếu. Những câu như Dung dăng dung dẻ, Chi chi chành chành, Kéo cưa lừa xẻ là thơ ca dân gian dành cho trẻ con, vần điệu dễ thuộc, nghe một lần là nhớ.
Chơi chuyền, nhảy dây và những trò của bé gái
Chơi chuyền cần một nắm que tre nhỏ và một quả bóng hay quả cà, quả bòng. Người chơi tung quả lên, nhặt que rồi bắt lại quả, theo từng lượt khó dần. Vừa chơi vừa đọc những câu như Một mốt, một mai, con trai con gái.
Nhảy dây có thể chơi một mình hoặc nhiều người, hai bạn quay dây, các bạn khác lần lượt nhảy vào. Có những kiểu nhảy phức tạp, chân chéo, nhảy đôi. Trẻ chơi nhảy dây khoẻ chân, nhanh nhẹn.
Ngày trước những trò này thường được các bé gái chơi ở hiên nhà, sân trường. Ngày nay chẳng có lý do gì để chia trò con trai trò con gái, bạn nào thích cũng có thể chơi.
Một bộ que chuyền làm từ đũa tre cắt ngắn, một sợi dây thun bện lại, là đủ để bày một góc chơi trong nhà. Rẻ, gọn, và bố mẹ có thể chơi cùng để nhớ lại tuổi thơ.
Bịt mắt bắt dê, kéo co và trò chơi nhiều người
Bịt mắt bắt dê cần một chiếc khăn. Một bạn bị bịt mắt làm người bắt, các bạn khác đi vòng quanh, kêu be be như tiếng dê để trêu. Người bịt mắt lần theo tiếng mà bắt. Trò chơi luyện tai nghe và sự nhạy bén.
Kéo co là trò chơi của tập thể đông người, chia hai đội, nắm dây kéo về hai phía. Ở nhiều hội làng, kéo co là phần thi rất được mong đợi. Nghi lễ và trò chơi kéo co của Việt Nam cùng một số nước đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể.
Ngoài ra còn những trò như trốn tìm, đánh khăng, đá cầu, thả diều, cướp cờ. Mỗi trò một kỹ năng: trốn tìm luyện quan sát, đá cầu luyện chân, thả diều cần kiên nhẫn chờ gió.
Điểm chung của các trò dân gian là cần bạn chơi. Không có trò nào chơi một mình được lâu. Chính vì thế chúng dạy trẻ cách sống với người khác: chờ lượt, giữ luật, chịu thua và vui cùng bạn.
Chơi lại cùng con hôm nay
Ở chung cư, không có sân đất, nhưng vẫn có hành lang, sảnh, khu vui chơi chung. Bạn có thể rủ vài gia đình hàng xóm, mỗi tuần một buổi chiều cho các con chơi một trò dân gian. Người lớn dạy luật, rồi để trẻ tự chơi.
Khi dạy con, hãy kể con nghe ngày xưa bố mẹ chơi thế nào, ở đâu, với ai. Trẻ con rất thích nghe chuyện bố mẹ hồi bé. Câu chuyện làm trò chơi có thêm hồn.
Không cần ép con bỏ hẳn trò chơi điện tử. Chỉ cần thêm vào đời sống của con những trò chơi có người thật, có tiếng cười thật, có va chạm nhẹ nhàng. Dần dần con sẽ tự thấy niềm vui khác hẳn.
Và có khi chính bạn cũng sẽ vui hơn. Ngồi xuống chơi một ván ô ăn quan với con, bạn sẽ nhận ra mình vẫn còn nhớ câu đồng dao năm nào, như thể tuổi thơ chưa từng đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Ô ăn quan chơi như thế nào?
Bàn chơi có mười ô dân và hai ô quan. Người chơi bốc sỏi một ô rải lần lượt theo một chiều, gặp ô trống rồi tới ô có sỏi thì được ăn số sỏi đó. Hết quan thì hết ván.
Câu đồng dao rồng rắn lên mây hát thế nào?
Câu quen thuộc là Rồng rắn lên mây, có cây lúc lắc, hỏi thăm thầy thuốc có nhà hay không, sau đó là đoạn hỏi đáp giữa đoàn rồng rắn và thầy thuốc.
Trò chơi dân gian giúp gì cho trẻ?
Trò chơi giúp trẻ vận động, khéo tay, nhanh mắt, biết tính toán và quan trọng nhất là biết chơi cùng bạn, giữ luật, chờ lượt.
Kéo co có phải di sản được UNESCO ghi danh?
Có. Nghi lễ và trò chơi kéo co của Việt Nam cùng một số nước được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể.
Ở chung cư có thể cho con chơi trò dân gian không?
Có thể. Vẽ bàn ô ăn quan trên giấy, làm que chuyền từ đũa tre, chơi nhảy dây ở sảnh hay khu sinh hoạt chung, rủ thêm trẻ hàng xóm cùng chơi.
