Truyện ngắn hôm nay kể về một cô bé mười tuổi sinh ra và lớn lên ở nước ngoài, lần đầu về quê thăm bà nội ở đồng bằng Bắc Bộ, trong khi bà không biết một chữ tiếng nước ngoài nào, còn cháu chỉ nói được vài câu tiếng Việt bập bẹ. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, mọi nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Nhiều gia đình Việt có con cháu lớn lên ở nơi xa, nói một thứ tiếng khác. Câu chuyện hôm nay là về một nồi chè đã làm việc của người phiên dịch.
Người bà chờ ở cổng
Bà nội ở một làng quê đồng bằng, nhà ngói ba gian, sân gạch, cây nhãn trước cửa. Con trai bà đi học rồi đi làm ở nước ngoài từ hồi trẻ, lấy vợ, sinh con bên ấy. Bà mới chỉ thấy cháu gái qua màn hình điện thoại.
Mùa hè năm cháu mười tuổi, hai bố con về thăm. Bà dậy từ bốn giờ sáng, quét sân ba lần, lau bàn thờ, ra chợ mua đủ thứ. Bà đứng ở cổng từ trưa, nhìn ra đường làng, đội cái nón lá, chốc chốc lại sửa vạt áo.
Chiếc taxi dừng ở đầu ngõ. Một cô bé tóc nâu cột đuôi ngựa, mặc váy, đeo ba lô hình con thỏ, bước xuống, đứng sau lưng bố, nhìn bà rụt rè. Bố đẩy nhẹ lưng con, nói chào bà đi con. Cô bé lí nhí: con chào bà. Giọng lơ lớ, chữ bà phát âm thành ba.
Bà không để ý. Bà chỉ ôm chầm lấy cháu, hít hà mái tóc, nói một tràng tiếng Việt: cháu bà về rồi, cháu bà lớn thế này rồi, cháu bà xinh quá. Cô bé không hiểu gì, đứng cứng đơ trong vòng tay bà, mắt tròn xoe nhìn bố cầu cứu.
Hai thứ tiếng
Mấy ngày đầu, hai bà cháu như hai người ở hai bờ sông. Bà hỏi cháu ăn gì, cháu nhìn bố chờ dịch. Cháu nói gì với bố, bà ngồi bên cạnh, cười hiền, không hiểu một chữ.
Cô bé ngồi trong nhà chơi điện thoại, nóng, muỗi nhiều, chẳng biết làm gì. Bà đi ra đi vào, muốn lại gần mà không biết nói gì. Bà mang cho cháu đĩa nhãn, cháu ăn, nói cảm ơn bằng tiếng nước ngoài, rồi lại cúi xuống màn hình.
Tối, bà nằm trên giường tre, nghe tiếng cháu nói chuyện với bố ở phòng bên, ríu rít một thứ tiếng bà không hiểu. Bà thấy mình như người khách trong chính nhà mình. Bà nghĩ tới mấy chục năm chờ con về, giờ con về rồi, cháu về rồi, mà bà vẫn ở một mình bên bờ sông.
Sáng hôm sau, bố cô bé phải lên tỉnh làm giấy tờ cả ngày. Ông dặn con ở nhà với bà, ngoan. Cô bé nhìn bố đi, mặt mếu xệch.
Nồi chè đỗ đen
Buổi trưa, bà xuống bếp, lấy ra cái nồi đồng, ngâm đỗ đen. Bà vẫy cháu lại. Cô bé đứng ở cửa bếp, ngó vào. Bà chỉ vào mấy hạt đỗ, nói chè, chè. Rồi bà làm động tác ăn, xuýt xoa, giơ ngón tay cái lên.
Cô bé tò mò bước vào. Bà đưa cho cháu cái rá, chỉ cách nhặt mấy hạt đỗ lép. Cô bé ngồi xổm, nhặt từng hạt, cẩn thận như làm bài tập. Bà nhóm bếp rơm, khói bay lên, cô bé ho sặc sụa, rồi bật cười. Bà cũng cười.
Đỗ sôi, bà đưa cháu cái muôi gỗ, cầm tay cháu khuấy. Bà nói chậm, khuấy, khuấy, khuấy. Cô bé lặp lại: khuấy, khuấy. Bà gật đầu. Rồi bà bỏ đường vào, cho cháu nếm, hỏi: ngọt không. Cô bé chép miệng, nói: ngọt. Bà vỗ tay, như cháu vừa đọc thuộc một bài thơ.
Cả buổi chiều hai bà cháu ở trong bếp. Không ai dịch, mà hình như không cần. Bà chỉ vào cái gì, nói tên cái đó, cháu nhắc lại. Nồi, muôi, đường, lửa, rơm. Cháu chỉ vào cái gì, nói tên bằng tiếng của cháu, bà nhắc lại, phát âm ngô nghê, cháu cười lăn ra sàn bếp.
Câu ru buổi trưa
Chè chín, bà múc ra hai bát, thả đá, hai bà cháu ngồi ăn ở hiên. Cô bé ăn hết một bát, chìa bát xin thêm, nói bằng tiếng Việt: bà ơi, nữa. Bà nghe chữ bà ơi rõ ràng, không còn thành ba nữa, bà đặt bát xuống, quay đi lau mắt.
Ăn xong, cô bé buồn ngủ, nằm trên võng ở hiên. Bà ngồi bên, đưa võng, rồi cất giọng ru. Câu ru về con cò bay qua cánh đồng, bà ru từ hồi bố cô bé còn đỏ hỏn. Giọng bà khàn, chậm, ngân dài ở cuối câu.
Cô bé mở mắt, nhìn bà, hỏi bằng tiếng Việt lơ lớ: cái gì đó bà. Bà không biết giải thích thế nào. Bà chỉ vào bầu trời, làm động tác cánh chim bay, rồi chỉ vào cháu, rồi chỉ vào tim mình. Cô bé nhìn, như hiểu, như không, rồi nói: nữa.
Bà ru lại. Cô bé nằm nghe, rồi khe khẽ hát theo, sai giai điệu, sai lời, chỉ đúng được mấy chữ con cò. Bà ru tới khi cháu ngủ say, tay vẫn đưa võng, mắt nhìn ra cánh đồng, nơi có mấy con cò trắng đang bay thật.
Con cò ở bên kia
Hai tuần trôi qua nhanh. Cô bé học được thêm vài chục chữ, toàn chữ trong bếp và ngoài vườn. Bà học được ba chữ tiếng nước ngoài, cảm ơn, ngon, và tên của cháu phát âm đúng kiểu bên ấy. Hai bà cháu nấu chè thêm ba lần, lần nào cũng cháy đáy nồi một ít.
Ngày về, cô bé ôm bà rất lâu ở cổng, không chịu buông. Bố phải dỗ mãi. Bà dúi vào ba lô con thỏ của cháu một gói đỗ đen, nói về bên ấy bảo mẹ nấu chè. Cô bé gật đầu, nói: con nhớ bà. Bốn chữ ấy, bà không biết cháu học ở đâu.
Mấy tháng sau, bà nhận được cuộc gọi video. Cô bé ngồi trong một căn phòng lạ, ôm con thỏ bông, nói bà ơi bà nghe nhé. Rồi cô bé hát, câu ru về con cò, lần này đúng hơn, vẫn sai vài chữ, nhưng giai điệu thì gần như y hệt.
Bà ngồi trên giường tre, cầm điện thoại sát mặt, nghe hết bài. Bố cô bé ở phía sau nói nhỏ, con bé tối nào cũng hát cho con thỏ nghe trước khi ngủ, nói là bài của bà. Bà gật đầu, không nói được gì. Ngoài cửa sổ, trên cánh đồng, mấy con cò trắng vẫn bay như mọi chiều.
Câu hỏi thường gặp
Truyện cô cháu gái từ xa về có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Bà nội, cô cháu gái và người bố đều được dựng lên, dù hoàn cảnh này rất quen với nhiều gia đình có người thân ở nước ngoài.
Làm sao giữ tiếng Việt cho trẻ lớn lên ở nước ngoài?
Nhiều gia đình nói tiếng Việt với con ở nhà, cho con nghe hát ru, đọc truyện, nấu món Việt cùng con và gọi điện thường xuyên cho ông bà. Học qua việc làm chung, như nấu ăn trong truyện, thường dễ nhớ hơn học thuộc.
Vì sao nồi chè lại giúp hai bà cháu gần nhau?
Vì nấu chè là một việc làm chung, có tay chân, có mùi vị, có kết quả, không cần nhiều lời. Trong lúc làm, ngôn ngữ tự nảy ra từ những thứ hai bà cháu cùng nhìn thấy và chạm vào.
Câu ru về con cò có ý nghĩa gì trong truyện?
Hình ảnh con cò quen thuộc trong lời ru Việt Nam, gắn với đồng quê và tình mẹ. Trong truyện, câu ru trở thành thứ bà trao cho cháu, nối cô bé ở nơi xa với quê nội.
Truyện này hợp với ai nghe?
Hợp với các gia đình có con cháu ở nước ngoài, ông bà đang xa cháu, và những người làm cha mẹ muốn giữ tiếng Việt cho con. Cũng hợp để ông bà và cháu nghe cùng nhau.
