Truyện ngắn hôm nay là lời một người con gái kể lại chuyện tình của bố mẹ mình, những năm tám mươi ở một làng quê miền Bắc: mẹ là cô phát thanh viên của loa xã, bố là anh thợ điện tuần nào cũng phải trèo cột sửa loa. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, người kể xưng mình, mọi nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Ngày xưa ở nhiều làng, có một giọng nói mà ai cũng nghe mỗi ngày nhưng ít ai biết mặt. Câu chuyện hôm nay bắt đầu từ giọng nói ấy.
Giọng nói trên cột gỗ
Mẹ mình kể, năm mười chín tuổi, mẹ được xã chọn làm người đọc loa vì giọng trong và đọc không vấp. Phòng phát thanh là một gian nhỏ trong trụ sở hợp tác xã, có cái micro bọc vải, cái máy tăng âm và cái quạt trần quay chậm như người buồn ngủ.
Sáng năm giờ và chiều năm giờ, mẹ đọc. Đọc lịch thủy lợi, lịch tiêm phòng cho gà vịt, thông báo họp đội, tin thời tiết. Có hôm mẹ đọc thông báo nhà ai lạc con trâu, ai thấy thì dắt về giùm. Cả làng nghe giọng mẹ từ cái loa sắt trên cột gỗ giữa đồng.
Người trong làng gọi mẹ là cô loa. Đi chợ, có bà cụ dừng lại hỏi có phải cô loa không, rồi cười, bảo giọng cô hay mà người cô bé thế. Mẹ thích lắm, nhưng cũng ngượng lắm.
Cái loa giữa đồng là loa to nhất xã, cũng là cái hay hỏng nhất. Mưa to là rè, gió to là lệch hướng, có khi chuột vào cắn dây. Mỗi lần nó hỏng, xã lại gọi anh thợ điện.
Anh thợ điện
Bố mình hồi ấy hai mươi ba tuổi, thợ điện của hợp tác xã, gầy nhom, đen nhẻm, lúc nào cũng đeo một cái túi đồ nghề bằng vải bạt. Bố trèo cột nhanh như sóc, đứng trên cao vặn vít, dây điện quấn quanh vai.
Mẹ kể lần đầu gặp bố là lúc loa giữa đồng tắt tiếng giữa bản tin chiều. Mẹ đọc xong mà không biết ngoài đồng có ai nghe không. Bố chạy vào phòng phát thanh, mặt đầy bùn, bảo cô đọc lại đi, đọc chậm thôi, để anh ngoài kia nghe xem loa ăn chưa.
Mẹ đọc lại bản tin, chậm, rõ. Bố chạy ra đồng, trèo cột, nghe một lúc, rồi giơ tay lên vẫy. Mẹ đứng ở cửa sổ trụ sở nhìn ra, thấy một chấm đen trên ngọn cột gỗ đang vẫy, tự nhiên bật cười một mình.
Từ đó, không hiểu sao cái loa giữa đồng hỏng nhiều hơn hẳn. Tuần nào bố cũng phải vào phòng phát thanh mượn cô loa đọc thử vài câu.
Những bản tin đọc thử
Mẹ bảo bố không đẹp trai, cũng chẳng biết nói ngọt. Nhưng bố có cái cách đứng trên ngọn cột nghe giọng mẹ rất chăm chú, nghe xong lại giơ tay vẫy, như thể giọng mẹ là thứ quan trọng nhất cánh đồng.
Có lần bố bảo mẹ đọc thử một câu bất kỳ, câu gì cũng được. Mẹ nghĩ mãi, rồi đọc: xin thông báo, chiều nay trời có thể mưa, bà con phơi thóc nhớ cất. Bố trên cột nghe xong, vẫy hai tay, suýt ngã. Mẹ ở trong phòng cười tới đỏ mặt.
Người trong làng bắt đầu để ý. Mấy bà ngoài đồng nói với nhau, cái loa này hỏng đều như lịch, thứ năm nào cũng hỏng. Ông chủ nhiệm hợp tác xã gọi bố lên, hỏi sao loa giữa đồng hỏng hoài vậy. Bố gãi đầu, nói tại dây cũ.
Ông chủ nhiệm nhìn bố một lúc lâu, rồi nói: thôi, thay dây mới đi, rồi lo mà đi hỏi người ta, để cái loa nó được nghỉ. Bố đỏ mặt tới mang tai.
Bản tin không có trong lịch
Đám cưới của bố mẹ tổ chức vào một ngày đầu đông. Cỗ bàn đơn sơ, mấy mâm xôi, mấy đĩa lạc, nước chè xanh. Sáng hôm ấy, phòng phát thanh vắng cô loa, vì cô loa đang ngồi ở nhà, mặc áo dài mượn, tóc cài bông hoa nhựa.
Đúng năm giờ sáng, cái loa giữa đồng vẫn vang lên. Nhưng không phải giọng mẹ. Là giọng ông chủ nhiệm, khàn khàn, đọc rất chậm vì không quen.
Ông đọc: xin thông báo với bà con, sáng nay anh thợ điện của hợp tác xã và cô phát thanh viên của xã làm lễ thành hôn. Từ nay cái loa giữa đồng xin được ít hỏng hơn. Bà con ai rảnh thì qua uống chén nước.
Mẹ kể cả làng ngoài đồng cười ồ lên, tiếng cười vang tới tận nhà. Mẹ ngồi trong buồng, nghe giọng ông chủ nhiệm qua loa, khóc hết cả phấn. Bố thì đứng ngoài sân, ngẩng mặt về phía cánh đồng, như đứng trên ngọn cột năm nào nghe xem loa ăn chưa.
Chiếc loa nhỏ ở cổng
Giờ cái loa giữa đồng không còn nữa, cột gỗ đã mục, người ta dỡ đi từ lâu. Làng có điện thoại, có mạng, có tivi, chẳng ai cần cô loa đọc lịch thủy lợi nữa. Mẹ về hưu, bố cũng đã nghỉ, hai người trồng rau nuôi gà ở cái nhà ngói cũ.
Năm mình lấy chồng, sáng hôm rước dâu, mình dậy sớm thì thấy bố đang đứng trên cái thang tre, buộc một cái loa nhỏ lên cột cổng. Bố nói để phát nhạc đám cưới, mà nhìn tay bố vặn vít, mình biết bố đang nhớ cái gì.
Lúc nhà trai sắp tới, bố đưa cho mẹ cái micro. Mẹ ngập ngừng, rồi cầm lấy, hắng giọng. Giọng mẹ đã già, hơi run, nhưng vẫn trong. Mẹ đọc: xin thông báo với bà con, sáng nay con gái của anh thợ điện và cô loa đi lấy chồng.
Bố đứng dưới gốc cau, ngẩng mặt lên nghe, rồi giơ tay vẫy, vẫy về phía cái loa nhỏ trên cổng, như ngày nào. Mình đứng trong nhà, mặc áo cưới, nhìn hai người già ấy, và hiểu vì sao cả đời họ chưa bao giờ phải nói câu yêu nhau.
Câu hỏi thường gặp
Truyện chiếc loa hợp tác xã có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Cô phát thanh viên, anh thợ điện và ngôi làng đều được dựng lên, dù khung cảnh loa phát thanh xã là ký ức chung của nhiều người.
Loa phát thanh xã ngày xưa dùng để làm gì?
Ở nhiều làng, loa phát thanh treo trên cột cao dùng để thông báo lịch sản xuất, lịch họp, tin thời tiết và những việc chung của địa phương. Người đọc loa thường là người được địa phương chọn vì giọng rõ ràng.
Vì sao cái loa giữa đồng hỏng hoài?
Truyện để người nghe tự đoán và mỉm cười: có lẽ anh thợ điện tìm cớ để được vào phòng phát thanh gặp cô loa. Chi tiết ấy được ông chủ nhiệm nhận ra và nói đùa.
Truyện kể về thời bao cấp có chính xác không?
Truyện chỉ dựng không khí đời thường của một làng quê những năm ấy, không nhằm mô tả lịch sử. Những chi tiết như cỗ cưới đơn sơ, áo dài đi mượn là hư cấu theo cảm nhận chung, không phải tư liệu.
Truyện này hợp với ai nghe?
Hợp với những ai lớn lên ở làng quê, những người thích chuyện tình cũ giản dị, và các gia đình muốn nghe cùng ông bà cha mẹ rồi hỏi về chuyện tình của chính họ.
