Truyện ngắn hôm nay do người em út kể, về người chị cả từng bỏ học năm mười lăm tuổi để nuôi các em, ngoài bốn mươi tuổi mới lặng lẽ đi học buổi tối, và buổi sáng em lén tới cổng trường chờ chị đi thi. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, người kể xưng mình, mọi nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Gia đình nào cũng có một người đã lùi lại để người khác đi lên. Câu chuyện hôm nay là về một người như thế, và ngày người ấy được đi lên.
Năm chị mười lăm tuổi
Năm chị cả mười lăm tuổi, bố mình đổ bệnh, nằm một chỗ. Mẹ phải đi làm thuê từ sáng tới tối. Nhà có bốn chị em, mình là út, mới lên ba. Chị cả đang học lớp chín, học giỏi, cô giáo hay khen chị viết văn hay.
Một buổi tối, mẹ ngồi khóc ở bếp vì không đủ tiền đóng học cho cả bốn đứa. Sáng hôm sau, chị cả không đi học nữa. Chị nói với mẹ con lớn rồi, con ở nhà trông bố, trông em, đi bán rau phụ mẹ. Mẹ không nói gì, ôm chị khóc.
Mình không nhớ gì về chuyện ấy, mình còn quá nhỏ. Mình chỉ nhớ tuổi thơ mình có chị. Chị tắm cho mình, nấu cháo cho mình, cõng mình đi học mẫu giáo, ngồi ngoài cổng chờ mình tan học trong khi gánh rau đặt bên cạnh.
Ba đứa em lần lượt học hết cấp ba, rồi đại học. Mình là đứa học cao nhất, ra trường làm kỹ sư ở thành phố. Chị cả vẫn ở quê, vẫn bán rau ở chợ huyện, lấy chồng, nuôi hai đứa con. Chị chưa bao giờ nhắc tới chuyện học.
Quyển vở trong giỏ rau
Năm mình ba mươi lăm tuổi, về quê dịp hè, mình ra chợ phụ chị dọn hàng. Lúc nhấc cái giỏ rau, một quyển vở ô li rơi ra. Bìa vở bọc giấy báo, bên trong là bài toán, chữ chị nắn nót, có chỗ tẩy xóa, có chỗ cô giáo chấm đỏ.
Mình cầm quyển vở, hỏi chị cái gì đây. Chị giật lại, mặt đỏ bừng, nói vở của con bé nhà chị. Mình bảo con bé học lớp năm, đâu có học đạo hàm. Chị im lặng, rồi ngồi xuống cái ghế nhựa, cúi mặt.
Chị kể chị đang học bổ túc văn hóa ở trung tâm giáo dục thường xuyên của huyện, học buổi tối, đã được gần hai năm. Năm nay chị thi tốt nghiệp lớp mười hai. Chị giấu cả nhà, chỉ anh rể biết, vì chị sợ mọi người cười, già rồi còn đi học.
Mình ngồi xuống cạnh chị, không nói được câu nào. Mình nghĩ tới cô bé mười lăm tuổi năm nào, nghỉ học sau một đêm mẹ khóc ở bếp. Mình nghĩ tới tất cả những năm chị ngồi ngoài cổng trường chờ mình, gánh rau đặt bên cạnh.
Những tối chị đi học
Anh rể kể, mỗi tối sau khi dọn hàng, cơm nước xong cho cả nhà, chị đạp xe mười cây số lên huyện học, chín giờ rưỡi mới về. Lớp có mười mấy người, phần lớn là thanh niên bỏ học sớm, chị là người lớn tuổi nhất. Thầy giáo trẻ hơn chị cả chục tuổi, gọi chị là chị.
Có những tối mưa, đường trơn, chị ngã xe, đầu gối trầy xước, vẫn đạp tiếp lên lớp. Có những đêm chị ngồi học bài tới khuya, ngủ gục trên bàn, sáng bốn giờ lại dậy ra chợ. Có môn chị học mãi không vào, chị mua sách ôn thi của học sinh, đọc đi đọc lại tới thuộc.
Anh rể nói chị bảo chị không học để làm gì cả, chỉ là chị muốn có cái bằng mà ngày xưa chị bỏ lỡ. Chị muốn một lần được ngồi trong phòng thi, như các em chị đã từng ngồi.
Mình về thành phố mà lòng nặng trĩu. Mình gọi cho hai anh chị kia, kể chuyện. Cả nhà bàn nhau, không ai nói gì với chị, để chị yên tâm học. Nhưng ngày chị thi, mình sẽ về.
Cổng trường thi
Sáng hôm thi, mình xin nghỉ phép, bắt xe đêm về huyện. Sáu giờ sáng, mình đứng ở cổng trường thi, lẫn giữa đám phụ huynh đưa con đi thi. Ai cũng đứng chờ con mười bảy mười tám tuổi. Chỉ có mình đứng chờ chị bốn mươi bảy tuổi.
Mình đứng nép sau gốc cây, nhìn chị đi vào. Chị mặc cái áo sơ mi trắng mới, tóc búi gọn, tay cầm túi bút trong suốt như học sinh. Chị đi giữa đám trẻ, lưng hơi còng, bước chậm, vẻ mặt căng thẳng. Có đứa học trò nhìn chị tò mò, chị cúi đầu chào lại.
Mình đứng ở cổng suốt buổi thi. Nắng lên dần, phụ huynh xung quanh quạt phành phạch, kể chuyện con mình học thế nào. Một bà mẹ hỏi mình chờ con à. Mình nói không, chờ chị. Bà mẹ nhìn mình, ngạc nhiên, rồi nhìn vào sân trường, như hiểu ra điều gì.
Mình nhớ lại những ngày chị đứng ngoài cổng trường mẫu giáo chờ mình, gánh rau đặt bên cạnh, nắng gắt cũng đứng, mưa cũng đứng. Lần đầu tiên trong đời, mình đứng ở chỗ của chị.
Hai cốc chè
Gần trưa, tiếng trống báo hết giờ. Học trò ùa ra cổng, đứa cười, đứa mếu. Chị bước ra sau cùng, đi chậm, tay cầm túi bút, mắt nhìn xuống đất. Chị không thấy mình ngay.
Mình bước ra từ sau gốc cây, tay cầm hai cốc chè đậu đen mua ở hàng đầu cổng. Chị ngẩng lên, thấy mình, đứng sững lại. Mặt chị đỏ bừng, miệng mấp máy, rồi chị đưa tay lên che mặt, nói: trời ơi, sao em biết.
Mình đưa chị cốc chè, hỏi làm bài được không chị. Chị nói môn văn chị viết được, viết kín cả mấy tờ giấy thi, môn toán thì không biết. Rồi chị cười, cười như con bé mười lăm tuổi năm nào, cái năm cô giáo khen chị viết văn hay.
Hai chị em ngồi trên bậc cổng trường, ăn chè. Mình kể chị nghe ngày xưa chị đứng chờ mình ở cổng trường thế nào. Chị bảo chị quên rồi. Mình bảo em không quên. Chị nhìn mình, mắt rưng rưng, rồi gắt: ăn chè đi, nói nhiều. Mấy tuần sau, chị gọi lên, giọng run run, nói chị đỗ rồi em ạ. Mình đứng giữa văn phòng, cầm điện thoại, khóc như đứa trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Truyện người chị cả đi thi có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Người chị cả, người em út và gia đình đều được dựng lên, dù rất nhiều gia đình Việt có một người chị, người anh như thế.
Người lớn tuổi có học bổ túc để lấy bằng được không?
Ở Việt Nam có các cơ sở giáo dục thường xuyên tổ chức học bổ túc cho người lớn muốn hoàn thành chương trình phổ thông. Điều kiện và hình thức cụ thể nên hỏi trực tiếp trung tâm giáo dục ở địa phương.
Vì sao người chị giấu chuyện đi học?
Vì chị ngại bị cho là già rồi còn học, và có lẽ vì chị quen đặt mình ở phía sau trong gia đình. Truyện cho thấy với chị, việc học là điều riêng chị muốn làm cho mình, sau bao năm làm cho người khác.
Hình ảnh đứng chờ ở cổng trường có ý nghĩa gì?
Ngày xưa chị đứng chờ em ở cổng trường, giờ em đứng chờ chị. Sự đổi chỗ ấy cho thấy lòng biết ơn được trả lại không bằng lời, mà bằng việc đứng đúng chỗ người kia từng đứng.
Truyện này hợp với ai nghe?
Hợp với những người anh chị cả trong gia đình, những ai đang muốn đi học lại khi đã lớn tuổi, và những người em muốn nói lời cảm ơn mà chưa biết nói thế nào.
