Truyện ngắn hôm nay kể về một bác đưa thư ở một xã miền núi phía Bắc, ba mươi năm chạy xe qua đèo, tháng nào cũng ghé đọc thư cho một bà cụ không biết chữ, cho tới ngày bác sắp nghỉ hưu. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, mọi nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Bây giờ ít ai còn viết thư tay, nhưng ở những nơi xa, lá thư vẫn có lúc là sợi dây duy nhất nối hai người. Mời bạn lên đèo với bác đưa thư.
Ba mươi năm qua đèo
Bác đưa thư của xã đã chạy con đường đèo ấy ba mươi năm. Hồi đầu đi bộ, sau đi xe đạp, giờ đi cái xe máy cũ, cái túi vải bạt đeo chéo vai đã bạc màu. Mùa mưa đường trơn, mùa đông sương mù dày tới mức bác phải bật đèn giữa trưa.
Bác thuộc từng khúc cua, từng gốc cây, từng con suối cắt ngang đường. Bác thuộc cả tên từng nhà trong mấy bản, nhà nào có con đi bộ đội, nhà nào có con đi làm xa, nhà nào hay nhận báo. Có những lá thư bác chuyển, bác biết trước là tin vui hay tin buồn chỉ nhờ nhìn nét chữ trên phong bì.
Giờ người ta gọi điện, nhắn tin, thư tay ít hẳn. Túi của bác chủ yếu là giấy báo, hóa đơn, công văn. Nhưng tháng nào cũng còn một lá thư tay, gửi về cho bà cụ ở căn nhà cuối bản, nét chữ nghiêng nghiêng, từ một tỉnh rất xa.
Bà cụ không biết chữ. Ba mươi năm nay, tháng nào bác cũng dừng xe trước nhà bà, ngồi xuống hiên, bóc thư, đọc cho bà nghe.
Những lá thư từ phương xa
Thư là của con trai bà, đi làm ăn xa từ hồi còn trẻ, lấy vợ, ở lại luôn bên ấy. Anh viết đều, mỗi tháng một lá, kể chuyện vợ con, chuyện công việc, hỏi mẹ ăn uống thế nào, chân có còn đau. Bà không có điện thoại, mà có thì bà cũng không biết bấm.
Bác đọc chậm, rõ từng chữ. Bà ngồi nghe, tay vê vạt áo, mắt nhìn ra núi. Đọc tới đoạn nào vui, bà cười móm mém. Đọc tới đoạn nào con kể ốm đau, bà bắt bác đọc lại hai lần. Đọc xong, bà bắt bác uống chén nước chè, ăn củ khoai, rồi mới cho đi.
Rồi bà đọc cho bác viết thư trả lời. Bà nói gì bác viết nấy, có khi bà nói lan man cả buổi về con gà mái, về mùa ngô, về cái cây mận trước nhà. Bác viết hết, không bỏ chữ nào, rồi bỏ vào túi, mang về bưu điện xã gửi đi.
Ba mươi năm, bác đã đọc cho bà hơn ba trăm lá thư, viết hộ bà hơn ba trăm lá thư. Bác biết chuyện nhà bà còn rõ hơn chuyện nhà mình. Có khi bác nghĩ, nếu ai đó hỏi con trai bà trông thế nào, bác tả được, dù chưa từng gặp mặt.
Tin nghỉ hưu
Năm ấy bác tròn sáu mươi. Bưu điện huyện báo bác nghỉ hưu cuối năm, sẽ có một cậu trẻ thay. Cậu trẻ nhanh nhẹn, chạy xe tốt, nhưng phải phụ trách thêm mấy xã nữa, không thể dừng lâu ở nhà nào.
Tháng ấy, đọc thư xong, bác nói với bà chuyện nghỉ hưu. Bà ngồi im một lúc lâu. Rồi bà hỏi, giọng nhỏ như sợ ai nghe: thế bác nghỉ rồi, ai đọc thư cho bà già này.
Bác không trả lời được. Tối đó về, bác nằm trằn trọc. Bác nghĩ tới việc tháng nào cũng chạy xe lên đọc thư, dù đã nghỉ. Nhưng đường đèo dài, tuổi bác cũng đã cao, bác biết mình không thể hứa mãi.
Rồi bác nhớ tới con bé cháu ngoại của bà, chín tuổi, học lớp ba ở điểm trường dưới chân đèo, cuối tuần nào cũng lên ở với bà. Con bé hay ngồi bên cạnh lúc bác đọc thư, mắt tròn xoe, nhìn những dòng chữ nghiêng nghiêng.
Lớp học bên hiên nhà
Cuối tuần sau, bác lên sớm hơn mọi khi. Bác gọi con bé ra hiên, đưa cho nó lá thư tháng ấy, bảo cháu đọc cho bà nghe thử. Con bé đọc được chữ in trong sách, nhưng chữ viết tay nghiêng nghiêng thì nó vấp liên tục.
Bác ngồi bên cạnh, chỉ từng chữ. Chữ g của bác cháu viết đuôi dài thế này. Chữ đ có cái gạch ngang lệch lên trên. Chỗ này bác cháu viết vội, mất dấu, phải đọc theo câu mà đoán. Con bé nhíu mày, đọc lại, lần thứ hai trôi hơn.
Tháng nào cũng vậy, bác lên, con bé đọc, bác sửa. Rồi bác dạy nó viết thư trả lời. Bà nói, con bé viết, bác ngồi bên xem, thỉnh thoảng chỉ một chữ sai chính tả. Bà ngồi giữa hai người, nghe cháu đọc chữ của con trai mình, mắt cứ đỏ lên.
Con bé học nhanh. Tới tháng thứ ba, nó đọc trơn tru, còn biết đọc diễn cảm, đọc tới đoạn bác nó kể con mèo nhà bên ấy ăn vụng cá, nó giả giọng làm bà cười chảy nước mắt. Bác ngồi nghe, uống chén chè, lần đầu được nghe lá thư ấy mà không phải là người đọc.
Chuyến thư cuối
Tháng mười hai, chuyến thư cuối cùng của bác. Bác chạy xe qua đèo, sương mù dày đặc, chạy chậm hơn mọi khi, như muốn nhớ kỹ từng khúc cua. Tới căn nhà cuối bản, bác dừng xe, đưa lá thư cho con bé.
Con bé đọc cho bà nghe. Rồi bà đọc, con bé viết thư trả lời. Lần này bác không ngồi bên sửa, bác ngồi ở bậc thềm, nhìn ra núi. Bác nghe bà nói những chuyện quen thuộc, con gà mái, mùa ngô, cây mận. Rồi bác nghe bà nói thêm một câu, câu mà ba mươi năm bà chưa từng nhờ bác viết.
Bà nói: con ơi, người đưa thư của mẹ nghỉ rồi, bác ấy tốt với mẹ lắm, con viết cho bác ấy một lá thư cảm ơn nhé. Con bé ngẩng lên nhìn bác, rồi cúi xuống viết, nắn nót.
Bác cầm lá thư trả lời, bỏ vào cái túi vải bạt, lá thư cuối cùng trong ba mươi năm. Bác chào bà, xoa đầu con bé, rồi nổ máy. Qua khúc cua đầu tiên, bác dừng xe, đứng một lúc trong sương, nhìn về căn nhà cuối bản, rồi mới đi tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Truyện bác đưa thư qua đèo có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Bác đưa thư, bà cụ, cô cháu gái và xã miền núi đều được dựng lên, không gắn với người hay địa danh có thật.
Vì sao bà cụ không dùng điện thoại để nói chuyện với con?
Trong truyện, bà cụ không biết chữ và không quen dùng điện thoại. Ở nhiều vùng xa, người già vẫn quen với thư tay và nhờ người khác đọc hộ. Lá thư cũng là thói quen hai mẹ con giữ suốt nhiều năm.
Đọc chữ viết tay khó hơn chữ in thế nào?
Mỗi người viết tay một kiểu, có nét nối, nét tắt, có chỗ mất dấu, nên người mới biết đọc dễ vấp. Đọc nhiều thư của cùng một người sẽ quen dần với nét chữ ấy, như cô bé trong truyện.
Câu hỏi ai đọc thư cho bà già này có ý nghĩa gì?
Đó là câu bà cụ buột miệng, cho thấy với bà, bác đưa thư không chỉ là người đưa thư mà là người nối bà với con. Bác hiểu nên tìm cách trao lại vai trò ấy cho cô cháu, thay vì để bà lại một mình.
Truyện này hợp với ai nghe?
Hợp với những ai có người thân ở xa, những người từng viết hoặc nhận thư tay, và những người làm nghề phục vụ âm thầm như đưa thư, giao hàng. Cũng hợp để ông bà nghe cùng cháu.
