Truyện ngắn hôm nay kể về một cô gái mười lăm tuổi có mẹ khiếm thính, cả tuổi thơ nói chuyện với mẹ bằng tay, rồi tới tuổi mới lớn lại thấy ngại mỗi khi bạn bè nhìn thấy, cho tới một buổi họp phụ huynh. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, người kể xưng mình, mọi nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những ngôn ngữ không có tiếng, mà người ta vẫn nghe thấy rõ hơn mọi lời nói. Mời bạn nghe câu chuyện của một ngôn ngữ như thế.
Căn nhà không có tiếng gọi
Nhà mình không ai gọi nhau bằng tiếng. Mẹ không nghe được từ khi mới sinh. Muốn gọi mẹ, mình chạy tới chạm vai. Muốn gọi mình, mẹ bật tắt cái đèn hai lần. Cả tuổi thơ mình lớn lên với cái đèn nhấp nháy ấy, như một con đom đóm hiền trong nhà.
Mẹ bán bánh cuốn ở đầu phố. Mẹ không cần nói, khách quen chỉ tay vào nồi, giơ ngón tay là mẹ biết bao nhiêu đĩa. Khách lạ thì mình đứng cạnh nói hộ. Từ bảy tuổi mình đã là người nói của mẹ.
Mình học nói bằng tay trước cả khi biết đọc. Mẹ dạy mình chữ mẹ đặt tay lên má, chữ thương là bàn tay áp vào ngực rồi đưa ra. Mẹ kể chuyện cổ tích bằng cả hai tay, mặt mẹ đổi theo từng nhân vật, sinh động hơn bất kỳ cái tivi nào.
Bố mình đi làm xa, mỗi năm về hai lần. Hầu hết thời gian, nhà chỉ có hai mẹ con và những câu chuyện không có tiếng. Mình từng nghĩ cả thế giới đều sống như vậy.
Năm mười lăm tuổi
Lên cấp ba, mình vào một trường mới, bạn mới, toàn những đứa không biết mẹ mình. Một chiều, mẹ ra cổng trường đón vì trời mưa. Mẹ đứng dưới mái hiên, thấy mình là giơ tay lên nói rối rít, hỏi mình có ướt không, có đói không.
Mấy đứa bạn đi cạnh mình dừng lại, nhìn. Một đứa hỏi nhỏ: mẹ bạn bị sao vậy. Mình thấy mặt mình nóng ran. Mình không đáp, đi vội ra chỗ mẹ, kéo áo mưa trùm lên đầu mẹ, kéo mẹ đi nhanh, không trả lời câu tay nào của mẹ.
Tối đó, mình nói với mẹ, bằng tay, đừng đón con ở cổng nữa, con lớn rồi, con tự về được. Mẹ nhìn mình một lúc, rồi gật đầu. Mẹ không hỏi vì sao. Mẹ hiểu cả những điều mình không nói ra.
Từ đó mẹ không ra cổng trường nữa. Có hôm mưa to, mình về tới nhà ướt sũng, thấy mẹ đứng sau cửa sổ, tay cầm cái áo mưa, chưa kịp mặc vào người.
Lá thư mời họp phụ huynh
Cuối học kỳ, cô chủ nhiệm phát thư mời phụ huynh họp lớp. Mình gấp tờ giấy lại, nhét vào đáy cặp. Mình định nói với cô là mẹ bận bán hàng, còn bố ở xa.
Mình không biết cô đã gọi điện cho mẹ. Cô gọi, mẹ không nghe được, nhưng cô nhắn tin, và mẹ đọc được. Mẹ nhắn lại một chữ: vâng.
Sáng hôm họp, mình ngồi trong lớp, đang làm bài thì thấy mẹ bước vào cửa. Mẹ mặc cái áo dài màu hoa cà, cái áo mẹ chỉ mặc ngày Tết, tóc búi gọn. Mẹ cúi chào cô giáo, rồi ngồi xuống bàn cuối, hai tay đặt lên đùi, thẳng lưng như học trò.
Cả lớp ngoái lại nhìn. Phụ huynh khác thì thầm hỏi nhau. Mình cúi gằm mặt xuống bàn, tim đập thình thịch, chỉ mong buổi họp qua thật nhanh.
Khi cô giáo bắt đầu nói
Cô giáo bắt đầu nói về điểm số, về nề nếp, về kỳ thi sắp tới. Mình liếc ra sau. Mẹ nhìn cô chăm chú, cố đọc khẩu hình, nhưng cô nói nhanh, lại hay quay lên bảng. Mặt mẹ cứ ngơ ngác một lúc rồi lại cố gật đầu theo mọi người.
Cô gọi tới tên mình, khen mình học tốt môn văn, rồi hỏi phụ huynh có ý kiến gì không. Cả lớp nhìn về phía mẹ. Mẹ không biết cô vừa hỏi gì, chỉ mỉm cười, cúi đầu.
Cái mỉm cười ấy làm mình đau hơn mọi ánh nhìn. Mình chợt nghĩ tới tất cả những lần mẹ ngồi trong những căn phòng đầy tiếng nói như thế này, một mình, mỉm cười cho qua, không ai nói hộ.
Mình đứng dậy. Mình xin phép cô cho mình lên ngồi cạnh mẹ. Cô gật đầu. Mình đi xuống cuối lớp, kéo ghế ngồi sát mẹ, và bắt đầu dịch từng câu cô nói sang tay.
Câu cuối cùng của mẹ
Mình dịch hết phần còn lại của buổi họp. Cả lớp im lặng nhìn hai tay mình. Mẹ nhìn tay mình, gật đầu theo từng câu, lần này là gật đầu thật. Lúc cô hỏi lại phụ huynh có ý kiến gì không, mẹ giơ tay lên, nói một câu dài.
Mình nhìn tay mẹ, cổ họng nghẹn lại. Mình định dịch cho gọn, mẹ cảm ơn cô. Rồi mình đổi ý. Mình đứng lên, nói to cho cả lớp nghe đúng những gì mẹ vừa nói.
Mẹ nói: cảm ơn cô đã dạy con. Mẹ xin lỗi con vì hôm nay đã đến, mẹ biết con ngại. Nhưng mẹ muốn một lần được ngồi trong lớp của con, như những người mẹ khác.
Cả lớp không ai nói gì. Rồi cô giáo vỗ tay, phụ huynh vỗ tay, mấy đứa bạn ngồi bàn đầu cũng vỗ tay. Mình quay sang mẹ, áp bàn tay vào ngực rồi đưa ra phía mẹ. Mẹ cười, đôi mắt ướt, bật tắt cái đèn trong lòng mẹ hai lần.
Câu hỏi thường gặp
Truyện những lời mẹ nói bằng tay có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Hai mẹ con và lớp học đều được dựng lên, dù nhiều gia đình có cha mẹ khiếm thính có thể thấy mình trong đó.
Ngôn ngữ ký hiệu là gì?
Ngôn ngữ ký hiệu là ngôn ngữ dùng bàn tay, nét mặt và cử chỉ để giao tiếp, được cộng đồng người khiếm thính sử dụng. Mỗi nước, thậm chí mỗi vùng, có thể có cách ra dấu khác nhau. Các ký hiệu kể trong truyện là của riêng nhân vật.
Vì sao cô gái thấy ngại về mẹ?
Tuổi mới lớn là tuổi rất nhạy với ánh nhìn của bạn bè, ai cũng muốn mình giống mọi người. Truyện không trách cô gái, mà cho thấy cô dần hiểu sự cô đơn mẹ phải chịu mỗi ngày.
Giao tiếp với người khiếm thính thế nào cho lịch sự?
Hãy nhìn thẳng vào người đó khi nói, nói chậm và rõ để họ dễ đọc khẩu hình, không che miệng. Có thể viết ra giấy hoặc gõ trên điện thoại. Quan trọng nhất là kiên nhẫn và đừng nói chuyện về họ như thể họ không có mặt.
Truyện này hợp với ai nghe?
Hợp với học sinh tuổi mới lớn, với cha mẹ, thầy cô, và với bất kỳ ai từng ngại về một điều khác biệt trong gia đình mình. Truyện cũng gợi cho người nghe chú ý hơn tới những người im lặng trong phòng.
