Truyện ngắn hôm nay kể về một ông giáo về hưu ở một thị trấn ven biển, ngồi dạy chữ cho bà bán cá ngoài chợ, người đã ngoài sáu mươi mà vẫn muốn tự đọc được tin nhắn con gái gửi về từ nơi xa. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, mọi nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những người cả đời không biết chữ mà vẫn nuôi được cả nhà. Tới một ngày, họ cần chữ không phải để làm ăn, mà để nghe một người thương nói chuyện.
Sạp cá cuối dãy
Bà bán cá ở sạp cuối dãy đã hơn ba mươi năm. Bà nhìn con cá là biết sáng nay đánh ở gần bờ hay ngoài khơi, biết cá ướp đá mấy tiếng. Bà tính nhẩm nhanh hơn người bấm máy. Chỉ có chữ là bà chịu.
Hồi nhỏ nhà nghèo, bà đi theo mẹ ra bãi lựa cá từ năm tám tuổi, chưa ngồi lớp học ngày nào. Lớn lên lấy chồng, sinh con, chồng mất sớm, bà một mình nuôi đứa con gái ăn học. Bà ký tên bằng cách vẽ một con cá nhỏ, cả chợ ai cũng biết.
Con gái bà giờ đi làm ở nước ngoài, làm ca đêm ở một xưởng. Ban ngày con ngủ, ban đêm bà ngủ, hai mẹ con ít khi gọi được cho nhau. Con nhắn tin. Bà cầm điện thoại, nhìn những dòng chữ chạy lên, như nhìn một đàn cá mình không gọi được tên.
Bà phải nhờ cô bán rau sạp bên đọc giùm. Có những tin con kể chuyện vui, có những tin con kể chuyện mệt, chuyện buồn. Bà nghe cô bán rau đọc to giữa chợ, lòng như bị ai lật ngửa ra.
Người khách mua cá mỗi sáng
Ông giáo về hưu đã mấy năm, sáng nào cũng đi chợ mua một con cá nhỏ cho bữa trưa một mình. Ông dạy văn cả đời ở trường cấp hai của thị trấn, nửa chợ từng là học trò ông, giờ vẫn gọi ông là thầy.
Một buổi, ông đứng chờ bà làm cá thì thấy cô bán rau đang đọc tin nhắn cho bà nghe. Tin nhắn ấy con bà kể bị ốm, không dám nghỉ làm. Bà nghe xong, cầm dao làm cá mà tay run, suýt cắt vào tay.
Ông không nói gì. Hôm sau, ông mang ra chợ một quyển vở ô li và một cây bút chì. Ông đặt lên sạp cá, nói nếu bà muốn thì mỗi trưa tan chợ ông ngồi đây một tiếng, dạy bà đọc.
Bà cười, lau tay vào tạp dề, nói già rồi thầy ơi, học chi nữa. Ông nói con bà nhắn tin cho bà, chứ đâu phải nhắn cho cô bán rau. Bà im một lúc, rồi kéo cái ghế nhựa lại gần.
Chữ cái mang tên cá
Buổi đầu, bà cầm bút như cầm con dao lọc cá, chữ o méo như con mực. Ông không bắt bà tô từng dòng như học trò lớp một. Ông dạy bà bằng những thứ bà quen. Chữ c là cá, chữ m là mực, chữ t là tôm. Bà đọc mấy chữ ấy nhanh hơn bất kỳ chữ nào.
Có buổi bà quên hết bài hôm trước, ngồi thở dài, nói đầu già rồi, không vô. Ông kể ông dạy học bốn chục năm, đứa nào cũng có lúc quên, chỉ có đứa bỏ là không bao giờ nhớ. Bà nghe, cầm bút lên lại.
Người trong chợ thấy lạ, ban đầu trêu chọc, sau thì quen. Cô bán rau thỉnh thoảng ghé ngó, sửa giùm một nét. Thằng bé bán bánh mì đọc to bài cho bà nghe theo. Cái sạp cá cuối dãy, giờ trưa, thành một lớp học có mùi tanh.
Ông giáo cũng thấy mình khác đi. Từ ngày về hưu, ông ít có ai để mà nói chuyện chữ nghĩa. Giờ trưa nào ông cũng ra sớm, mang theo vài tờ giấy cắt sẵn chữ to, có hôm còn mang cả bình trà.
Tin nhắn đầu tiên
Gần ba tháng sau, một buổi trưa, điện thoại bà rung. Bà nhìn quanh, cô bán rau đã về. Bà cầm điện thoại lên, nheo mắt nhìn. Ông giáo ngồi bên, không nói gì, không nhắc.
Bà đọc từng chữ, chậm, ngón tay dò theo dòng. Mẹ. Ơi. Con. Khỏe. Rồi. Mẹ. Đừng. Lo. Đọc tới chữ cuối, bà đặt điện thoại xuống sạp cá, úp mặt vào hai bàn tay.
Ông giáo đứng dậy, đi ra đầu chợ mua hai ly nước mía, đi thật chậm. Lúc ông quay về, bà đã lau mặt, đang đọc lại tin nhắn lần thứ ba, môi mấp máy.
Bà nói với ông: thầy biết không, ba chục năm nay, đây là lần đầu tiên con nói chuyện riêng với một mình bà, không phải qua miệng ai. Rồi bà cười, lấy tay áo chùi màn hình điện thoại cho sạch.
Ba chữ trên miếng bìa
Bà chưa biết bấm chữ trên điện thoại. Ông giáo bảo bà viết ra giấy, ông chụp gửi cho con bà. Bà xé một miếng bìa thùng xốp đựng cá, cầm bút bi, viết rất lâu.
Bà viết ba chữ, mẹ đọc được, chữ được thiếu cái dấu nặng, nét chữ to và nghiêng như sóng. Ông giáo nhìn thấy lỗi, định nói, rồi thôi. Ông chụp nguyên như vậy, gửi đi.
Chưa đầy mười phút, điện thoại bà đổ chuông. Đầu bên kia là đêm, con gái bà vừa tan ca, khóc nấc trong máy. Bà áp điện thoại vào tai, nói mẹ đây, mẹ đây, nước mắt rớt xuống miếng bìa làm nhòe mất một nét.
Miếng bìa ấy giờ treo trên cột sạp cá, cạnh cái cân đĩa. Khách lạ hỏi chữ gì mà viết sai chính tả, bà nói đó là chữ đẹp nhất bà từng viết. Ông giáo vẫn ra chợ mỗi trưa, giờ dạy bà bấm điện thoại.
Câu hỏi thường gặp
Truyện ông giáo dạy chữ cho bà bán cá có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Ông giáo, bà bán cá và khu chợ ven biển đều được dựng lên, dù hoàn cảnh người lớn tuổi chưa biết chữ là có thật ở nhiều nơi.
Người lớn tuổi có học chữ được không?
Được. Người lớn học chậm hơn trẻ ở vài chỗ nhưng lại có kinh nghiệm sống và lý do rõ ràng để học. Học bằng những thứ quen thuộc với đời sống của mình như trong truyện thường dễ nhớ hơn.
Vì sao ông giáo dạy bằng tên các loài cá?
Vì đó là thế giới bà bán cá hiểu rõ nhất. Gắn chữ với những thứ người học đã biết giúp họ thấy chữ gần gũi, không còn là thứ xa lạ của trường lớp mà mình đã lỡ.
Vì sao bà treo miếng bìa viết sai chính tả?
Với bà, miếng bìa không phải bài tập mà là lần đầu bà tự nói với con bằng chữ. Cái lỗi chính tả giữ lại đúng khoảnh khắc ấy, nên với bà đó là chữ đẹp nhất.
Truyện này hợp với ai nghe?
Hợp với người làm thầy cô, với người đang muốn học một điều gì đó khi đã lớn tuổi, và với những gia đình có người thân làm việc xa nhà. Cũng hợp để con cháu nghe cùng ông bà.
