Truyện ngắn hôm nay được kể bằng năm lá thư của một cô giáo trẻ ra dạy học trên một hòn đảo nhỏ, gửi về cho mẹ ở đồng bằng, từ ngày khai giảng tới cuối năm học. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, hòn đảo, ngôi trường và mọi nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Bạn hãy tưởng tượng mình đang mở một xấp phong bì hơi ẩm mùi gió biển, và đọc từng lá theo đúng thứ tự người con đã viết.
Lá thư tháng chín
Mẹ ơi, con tới đảo được một tuần rồi. Tàu đi gần trọn một ngày, con say sóng nằm bẹp, tới nơi thì cả đảo ra đón, vì mỗi chuyến tàu là một ngày hội. Đảo nhỏ lắm mẹ, đi bộ một buổi là hết một vòng. Trường có hai phòng học, phòng con dạy có mười một em, từ lớp một tới lớp ba ngồi chung.
Nước ngọt ở đây quý như vàng. Con tắm bằng hai gáo, gội đầu bằng nước mưa hứng trong lu. Mẹ đừng lo, mấy chị ở khu tập thể nhường con cái giường gần cửa sổ, đêm nằm nghe sóng như nghe ai thở bên cạnh.
Học trò con là con nhà đánh cá, da đen nhẻm, chân đất, chạy nhanh như sóc. Tụi nó gọi con là cô đất liền. Có một con bé nhỏ nhất lớp, nhà bán tạp hóa ở cầu cảng, ngồi bàn đầu mà không nói một tiếng nào suốt tuần.
Con nhớ mẹ, nhớ con mương sau nhà, nhớ cả tiếng mẹ cằn nhằn con ngủ trễ. Ở đây con ngủ sớm lắm, tám giờ tối là cả đảo đã tắt đèn rồi.
Lá thư tháng mười một
Mẹ ơi, gió mùa về rồi. Biển động, tàu không ra được, thư này chắc tới tay mẹ trễ cả tháng. Mấy hôm gió to, cả lớp phải đóng chặt cửa, giấy vở bay lung tung, tụi nhỏ cười rần rần như được đi chơi.
Con bé ngồi bàn đầu vẫn chưa nói với con câu nào. Các chị trong trường kể mẹ nó vào đất liền làm thuê từ hai năm trước, con bé ở với bà ngoại. Từ đó nó ít nói hẳn. Con không ép. Con chỉ để một cây bút chì màu xanh trên bàn nó mỗi sáng.
Hôm qua con thấy nó vẽ, vẽ một chiếc tàu, trên tàu có một người đứng vẫy. Con hỏi ai đây con, nó lắc đầu, lấy tay che bức tranh lại. Mẹ ơi, con lúng túng quá. Trường sư phạm dạy con nhiều thứ, mà không dạy con phải làm gì với một bàn tay che tranh.
Con ăn uống được, mẹ đừng gửi mắm ra nữa, đồ biển ở đây ăn không hết. Mẹ giữ sức, trời lạnh thì đóng cửa sổ phía sông lại nghe mẹ.
Lá thư tháng Giêng
Mẹ ơi, Tết này con không về được, tàu kín chỗ, con nhường cho mấy cô có con nhỏ. Đừng buồn con nghe mẹ. Đêm giao thừa cả đảo ra cầu cảng đốt lửa, người ta mời con ăn bánh tét, uống chút rượu ngâm, rồi ai cũng hỏi con nhớ nhà không. Con nói không, rồi về phòng khóc một trận.
Mùng ba, con bé ngồi bàn đầu dắt bà ngoại tới nhà con, mang theo một con cá khô to bằng cánh tay. Bà nói cảm ơn cô, từ hồi có cô con bé chịu đi học đều. Con bé đứng sau lưng bà, nhìn con, lần đầu tiên nó cười.
Con bắt đầu dạy nó tập viết riêng mỗi chiều. Nó cầm bút như cầm cái mái chèo, nắn nót từng nét, sai thì lấy ngón tay chùi đi. Nó học chậm, nhưng học không bỏ buổi nào.
Con nhớ hồi nhỏ mẹ cũng ngồi cầm tay con viết như vậy, ngoài hiên, cạnh cái lu nước. Mẹ cứ nói nét chữ là nết người. Tới giờ con mới hiểu mẹ kiên nhẫn với con tới mức nào.
Lá thư tháng ba
Mẹ ơi, biển êm rồi. Sáng nào tàu cá cũng về đầy, cả đảo tanh mùi cá mà con thấy dễ chịu lạ. Lớp con giờ đọc được cả bài tập đọc dài, mấy đứa lớn còn đòi con dạy làm thơ.
Con bé bàn đầu đã nói với con được vài câu, toàn là câu hỏi. Đất liền có lớn hơn đảo không cô. Đất liền có biển không cô. Ở đất liền người ta có nhớ đảo không cô. Câu cuối nó hỏi nhỏ lắm, con giả vờ không nghe rõ, vì con không biết trả lời sao cho thật.
Nó tập viết được gần hết bảng chữ cái rồi. Có một chữ nó chưa chịu viết, con có gợi mấy lần, nó đều lắc đầu bỏ qua. Con đoán được là chữ gì, nên con không nhắc nữa.
Mẹ có khỏe không. Lá thư trước mẹ viết tay run, con lo lắm. Mẹ đi khám thì nhờ thằng em chở đi nghe mẹ, đừng đi xe đạp một mình.
Lá thư tháng năm
Mẹ ơi, năm học hết rồi, chuyến tàu tới con về, ở với mẹ trọn ba tháng hè. Trước khi về con kể mẹ nghe chuyện này, con giữ nó suốt mấy ngày nay.
Buổi học cuối, con bé bàn đầu ở lại sau cùng. Nó đưa con một tờ giấy gấp làm tư. Trong đó là một chữ, viết to, nét xiêu vẹo, chữ mẹ. Nó nhờ con gửi theo tàu vào đất liền, nó đọc cho con địa chỉ mà nó thuộc lòng từ lâu.
Nó còn hỏi con: cô có mẹ không. Con nói có, mẹ cô ở đồng bằng. Nó bảo vậy cô cũng viết chữ mẹ gửi về đi. Con ngồi nhìn nó, rồi nhớ ra cả năm nay con viết thư nào cũng bắt đầu bằng mẹ ơi, mà chưa lần nào viết cho mẹ một câu thương mẹ.
Nên thư này con viết thêm một dòng. Con thương mẹ. Tàu chạy rồi mẹ ơi, tờ giấy của con bé nằm trong cùng một túi thư với lá này. Mẹ ra bến đón con nghe, con muốn thấy mẹ đứng vẫy từ xa.
Câu hỏi thường gặp
Truyện những lá thư của cô giáo trên đảo có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết theo lối thư. Hòn đảo, ngôi trường, cô giáo và học trò đều được dựng lên, không chỉ một nơi nào cụ thể.
Lớp ghép là gì?
Lớp ghép là lớp có học sinh của nhiều khối lớp cùng học trong một phòng với một giáo viên, thường gặp ở những nơi ít học sinh như vùng núi xa hay đảo nhỏ. Giáo viên phải chia thời gian để dạy từng nhóm.
Vì sao truyện được viết dưới dạng thư?
Thư cho người nghe đi theo thời gian từng tháng và nghe được giọng thật của người viết. Nó cũng làm nổi lên mối song song giữa hai người con nhớ mẹ: cô giáo trên đảo và cô học trò nhỏ.
Vì sao cô bé không chịu viết chữ mẹ?
Truyện không nói thẳng, nhưng cho thấy cô bé nhớ người mẹ đi làm xa. Có những chữ khó viết không vì nét chữ mà vì điều nó gợi lên, cô bé cần thời gian và một người kiên nhẫn ngồi cạnh.
Truyện này hợp kể cho ai nghe?
Hợp với người đang sống xa mẹ, với thầy cô giáo, và với những ai từng là học trò được một người thầy chờ đợi. Cha mẹ cũng có thể nghe cùng con lớn để nói chuyện về nỗi nhớ.
