Với người làm công ăn lương, ngày nghỉ được lịch làm việc cho sẵn. Với người tự làm chủ, chủ tiệm, chủ quán, người bán hàng, không ai cho mình nghỉ cả, và nếu không giữ nghỉ ngơi bằng kỷ luật như giữ giờ mở cửa, thì sẽ không bao giờ có ngày nghỉ.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hôm nay mình kể về một chú chủ tiệm tạp hoá đầu ngõ, nhân vật hư cấu nhưng chắc bạn đã gặp ở đâu đó, người đã mở cửa bảy ngày một tuần suốt mười mấy năm, và chỉ dừng lại khi cơ thể buộc chú phải dừng.
Mười hai năm không đóng cửa ngày nào
Tiệm tạp hoá của chú mở từ sáu giờ sáng tới mười giờ tối. Mì gói, gạo, nước mắm, dầu ăn, thẻ điện thoại, chai nước. Người trong xóm cần gì cũng ghé, nửa đêm có người gõ cửa mua thuốc muỗi chú cũng dậy bán.
Mười hai năm, chú tự hào kể rằng tiệm chưa đóng cửa một ngày nào, trừ ba ngày Tết. Chú sợ đóng một hôm khách quen sẽ sang tiệm khác. Chú sợ mất một ngày doanh thu.
Rồi một buổi trưa, đang bê thùng nước lên kệ, chú thấy chóng mặt, phải ngồi bệt xuống sàn. Vợ chú đưa đi khám. Bác sĩ hỏi chú nghỉ ngơi thế nào, chú không biết trả lời ra sao.
Chuyện ấy may mà không nặng. Nhưng nó khiến chú lần đầu tiên tự hỏi: mình giữ tiệm kỹ như vậy, sao lại không giữ chính mình.
Vì sao người tự làm chủ khó nghỉ
Người tự làm chủ thường có một nỗi lo thường trực: nghỉ một ngày là mất một ngày thu nhập, và có thể mất cả khách. Không có lương cố định đổ về mỗi tháng, mỗi giờ đóng cửa như một khoản thua lỗ.
Họ cũng thường là người duy nhất biết hết mọi thứ trong tiệm, giá cả, nhà cung cấp, khách nợ. Giao cho người khác thì không yên tâm, nên ôm hết.
Và có một lý do ít ai nói: nghỉ cũng cần học. Người đã làm liên tục nhiều năm, khi có một ngày rảnh, thường không biết làm gì, ngồi không thì bồn chồn, cuối cùng lại quay ra tiệm.
Vì vậy, với họ, nghỉ ngơi không tự nhiên mà có. Nó phải được đặt vào lịch, được bảo vệ, được giữ như một cam kết.
Một ngày nghỉ cố định, báo trước cho khách
Chú bàn với vợ chọn một ngày nghỉ trong tuần. Chú chọn chiều thứ hai, ngày vắng khách nhất theo sổ sách của tiệm. Không phải cả ngày, chỉ từ trưa tới tối.
Chú viết một tờ giấy dán ở cửa hai tuần trước, báo cho khách quen biết. Ngạc nhiên là không ai phàn nàn. Một bà cụ trong xóm còn bảo: thế mới phải, chú làm quần quật thế ai chịu nổi.
Ngày nghỉ phải cố định thì mới giữ được. Nếu chỉ hứa khi nào rảnh thì nghỉ, sẽ không bao giờ có lúc rảnh. Một buổi chiều thứ hai đều đặn mỗi tuần thành một cái mốc mà cả nhà, cả khách, đều quen.
Những chiều thứ hai đầu tiên, chú vẫn thấy bứt rứt, mấy lần định ra mở cửa. Vợ chú giữ lại, rủ đi thăm cô em gái ở xóm bên. Dần dần, chú bắt đầu mong chiều thứ hai.
Nghỉ trưa thật, và chia ca
Ngoài ngày nghỉ, chú tập nghỉ trưa thật. Trước kia, chú ăn cơm ngay tại quầy, vừa ăn vừa bán. Giờ, từ mười hai giờ tới một giờ, vợ chú trông tiệm, chú vào trong nhà ăn cơm tử tế rồi nằm nghỉ.
Chú cũng tập một việc tưởng nhỏ mà khó: trong giờ nghỉ, không cầm điện thoại xem tin nhắn của nhà cung cấp. Ai cần gì thì vợ chú ghi lại, một giờ chiều chú gọi lại sau. Nghỉ mà tay vẫn cầm việc thì chưa phải là nghỉ.
Một tiếng không nhiều, nhưng nó chia ngày dài mười sáu tiếng thành hai nửa. Buổi chiều chú tỉnh táo hơn, ít cáu gắt với khách hơn.
Chú cũng bắt đầu dạy con trai học lớp mười một trông tiệm vào cuối tuần, chỉ con giá cả, cách ghi sổ. Thằng bé làm còn lóng ngóng, nhưng có người chia ca thì chú không phải ôm hết.
Giao việc cho người khác luôn có rủi ro sai sót. Nhưng một vài sai sót nhỏ vẫn nhẹ hơn cái giá của một người chủ kiệt sức.
Nghỉ để làm được lâu
Một năm sau, tiệm vẫn đông khách, doanh thu không giảm đáng kể. Chú khoẻ hơn, ngủ ngon hơn, và lần đầu tiên sau nhiều năm, chú đi được một chuyến về quê thăm mộ bố mẹ mà không lo lắng.
Chú hay nói với mấy người bạn buôn bán cùng chợ: cái tiệm nó cần mình làm được hai mươi năm nữa, chứ không cần mình làm kiệt sức trong hai năm.
Nếu bạn đang tự làm chủ một việc gì đó, thử nhìn lại lịch của mình xem có chỗ nào là ngày nghỉ thật không. Nếu không có, hãy chọn một buổi, đặt vào lịch, báo cho những người cần biết, và giữ nó như giữ một cuộc hẹn với khách quan trọng nhất.
Và nếu bạn thấy mệt mỏi kéo dài, chóng mặt, mất ngủ, đừng chờ tới lúc ngồi bệt xuống sàn như chú. Hãy đi khám sớm. Sức khoẻ của người chủ là vốn lớn nhất của cửa hàng.
Câu hỏi thường gặp
Người buôn bán nhỏ có nên nghỉ một ngày mỗi tuần không?
Nên có ít nhất một khoảng nghỉ cố định mỗi tuần, dù là nửa ngày. Chọn lúc vắng khách nhất và báo trước cho khách quen sẽ giảm lo mất khách.
Đóng cửa một buổi có làm mất khách không?
Nếu báo trước và giữ lịch nghỉ đều đặn, khách quen thường hiểu và quen dần. Sự đúng giờ trong những ngày mở cửa quan trọng hơn việc mở cửa mọi lúc.
Làm sao để giao việc cho người khác khi tự làm chủ?
Bắt đầu bằng những việc đơn giản, hướng dẫn kỹ và chấp nhận vài sai sót nhỏ lúc đầu. Ghi lại giá cả và quy trình để người khác dễ làm theo.
Vì sao có ngày nghỉ mà vẫn thấy bồn chồn?
Người làm liên tục nhiều năm thường chưa quen với việc nghỉ. Lên kế hoạch trước cho ngày nghỉ như đi thăm người thân, đi dạo, giúp ngày nghỉ có nội dung và bớt bồn chồn.
Dấu hiệu nào cho thấy cần nghỉ ngơi ngay?
Mệt mỏi kéo dài, chóng mặt, mất ngủ, hay cáu gắt, đau đầu thường xuyên. Khi có những dấu hiệu này, nên đi khám và sắp xếp nghỉ ngơi sớm.
