Mỗi thói quen xấu đều đang trả cho mình một thứ gì đó, và đó là lý do nó bám dai đến vậy. Muốn bỏ nó, cách bền nhất không phải là nhịn cho bằng được, mà là tìm ra thứ nó đang trả, rồi nhận thứ ấy bằng một con đường khác.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hôm nay mình bắt đầu từ một phòng trọ mùa thi, nơi một cậu sinh viên đã cắn móng tay từ hồi lớp sáu. Câu chuyện của cậu là hư cấu, nhưng bạn sẽ thấy cái cách cậu gỡ thói quen ấy dùng được cho rất nhiều chuyện khác, từ ăn vặt, hút thuốc tới lướt điện thoại.
Một đêm ôn thi và mười đầu ngón tay
Mười giờ đêm, cậu ngồi trước tập đề cương môn khó nhất kỳ. Đọc tới một đoạn chưa hiểu, tay cậu đưa lên miệng lúc nào không biết. Tới khi ngón tay rát lên, cậu mới giật mình nhìn xuống, mấy đầu móng đã cụt tới tận chỗ đau.
Cậu đã thử đủ cách. Bôi thứ nước đắng mua ngoài hiệu thuốc, dán băng cá nhân, hứa với mẹ, hứa với bạn gái. Được vài hôm rồi lại đâu vào đấy, nhất là những tuần thi.
Điều cậu chưa thử là hỏi một câu đơn giản: lúc cắn móng tay, mình được gì. Nghe thì lạ, vì ai lại muốn có những đầu ngón tay xấu xí. Nhưng thói quen không tồn tại lâu như vậy nếu nó không mang lại gì.
Câu trả lời của cậu, sau vài ngày để ý, khá bất ngờ. Mỗi lần cắn móng, cảm giác căng như dây đàn trong ngực dịu xuống một chút. Thói quen ấy là cách cơ thể cậu xả bớt lo lắng, một cách vụng về nhưng nhanh.
Ba phần của một thói quen
Có một cách nhìn thói quen rất dễ dùng, chia nó thành ba phần. Phần đầu là thứ châm ngòi, một tình huống, một cảm giác, một giờ trong ngày. Phần giữa là hành động. Phần cuối là thứ mình nhận được sau hành động đó.
Với cậu sinh viên, thứ châm ngòi là gặp đoạn bài khó và thấy lo. Hành động là cắn móng tay. Thứ nhận được là cảm giác dịu đi trong chốc lát.
Khi chỉ cố nhịn, mình đang chặn phần giữa mà vẫn để nguyên phần đầu và phần cuối. Cảm giác lo vẫn tới, cơ thể vẫn đòi được dịu đi, và nó sẽ tìm mọi cách để làm lại điều quen thuộc nhất.
Vì thế việc đầu tiên là quan sát chứ chưa phải thay đổi. Trong một tuần, mỗi lần bắt gặp mình đang làm thói quen ấy, ghi lại hai thứ: ngay trước đó mình đang ở đâu, cảm thấy gì, và ngay sau đó mình thấy thế nào.
Tìm phần thưởng thật sự đằng sau
Cùng một thói quen, mỗi người có thể nhận phần thưởng khác nhau. Một người ăn vặt buổi chiều vì đói thật. Người khác ăn vì chán, vì cần được đứng dậy khỏi bàn làm việc, vì muốn có cớ ra quầy nói chuyện với đồng nghiệp.
Nếu là đói thì cần một bữa phụ tử tế. Nếu là chán thì cần đổi việc một lúc. Nếu là muốn trò chuyện thì cần một cuộc trò chuyện, chiếc bánh chỉ là cái cớ. Nhịn bánh mà không cho mình được trò chuyện thì chiều mai sẽ lại ra quầy.
Một cách thử đơn giản là lần tới, khi thói quen kéo tới, hãy làm một việc khác và để ý xem cơn thèm có dịu đi không. Thay vì ăn bánh, đi một vòng hành lang và hỏi thăm ai đó. Nếu mười lăm phút sau bạn không còn muốn ăn, có lẽ cái bạn cần không phải chiếc bánh.
Cách tìm này không cần vội. Cứ thử, cứ để ý, giống như đoán xem một người bạn thật sự đang muốn gì sau một câu nói vòng vo.
Thay hành động, giữ phần thưởng
Khi đã biết phần thưởng, việc tiếp theo là tìm một hành động khác cũng cho mình đúng thứ đó, nhưng ít hại hơn. Không phải xoá thói quen, mà là đổi phần giữa.
Cậu sinh viên cần cách dịu lo mà tay vẫn có việc. Cậu đặt một quả bóng cao su nhỏ cạnh tập đề cương. Mỗi lần gặp đoạn khó, cậu bóp bóng, thở ra chậm vài hơi, rồi viết đúng câu hỏi mình đang vướng ra lề giấy.
Những ngày đầu, tay vẫn đưa lên miệng trước khi nhớ ra quả bóng. Không sao. Mỗi lần nhận ra, cậu đổi sang bóp bóng. Sau vài tuần, quả bóng tới trước. Móng tay dài ra dần, chậm, nhưng chắc.
Điều đáng chú ý là cậu không cần ghét bỏ bản thân hay thề thốt gì. Cậu chỉ cho cơ thể một lối đi khác tới cùng một đích. Và vì đích không đổi, cơ thể chấp nhận lối mới dễ hơn nhiều.
Khi thói quen gắn với nỗi lo lớn hơn
Có những thói quen chỉ là lối thoát vụng về cho một cảm giác nhỏ. Nhưng cũng có những thói quen đang che một nỗi lo lớn hơn, một nỗi buồn kéo dài, hay một áp lực mình không biết chia sẻ với ai.
Nếu bạn để ý thấy thói quen của mình ngày càng nặng, khiến mình bị thương, ảnh hưởng tới sức khoẻ, hoặc đi kèm cảm giác bất an kéo dài nhiều tuần, đó là lúc nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Họ giúp được bạn ở những chỗ mà một mẹo thay hành động không với tới.
Với phần lớn những thói quen nhỏ hằng ngày, câu hỏi mình được gì từ nó là một chiếc chìa khoá rất tốt. Nó biến cuộc chiến với bản thân thành một cuộc tìm hiểu bản thân.
Và có khi, giống như cậu sinh viên, bạn sẽ phát hiện ra thói quen mà mình ghét bấy lâu thật ra đang cố giúp mình theo cách duy nhất nó biết. Cảm ơn nó một chút, rồi chỉ cho nó con đường tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhịn thói quen xấu thường không bền?
Vì nhịn chỉ chặn hành động, còn nguyên thứ châm ngòi và phần thưởng mà thói quen mang lại. Cơ thể vẫn đòi phần thưởng đó nên sẽ quay lại cách quen thuộc.
Làm sao biết thói quen xấu đang mang lại điều gì?
Ghi lại trong vài ngày tình huống và cảm giác ngay trước và sau mỗi lần làm thói quen. Thử làm một việc khác khi cơn thèm tới để xem nó có dịu đi không.
Cắn móng tay có phải là bệnh không?
Với nhiều người đó là thói quen khi căng thẳng hoặc buồn chán. Nếu nó gây thương tích, viêm nhiễm hoặc đi kèm lo âu kéo dài, bạn nên hỏi bác sĩ để được tư vấn.
Thay thói quen mới mất bao lâu?
Không có con số chung cho mọi người. Thường những tuần đầu tay vẫn làm theo thói quen cũ trước khi nhớ ra cách mới, rồi dần dần cách mới tới trước. Kiên nhẫn quan trọng hơn tốc độ.
Có thể dùng cách này cho thói quen của con trẻ không?
Có thể, nhưng nhẹ nhàng. Thay vì mắng, hãy cùng con để ý lúc nào con hay làm thói quen đó và cho con một việc khác để tay và tâm trí có chỗ đặt vào.
